Viết sách

1. Viết sách

a) Viết sách là một cách tự học

Có người nói: “Khi chưa biết một vấn đề nào thì người ta viết sách về vấn đề ấy”.

Nếu lời ấy là một lời mỉa mai, thì là mỉa mai một cách vô lý. Khi đọc bộ Nho Giáo của Trần Trọng Kim hoặc bộ Lý Thường Kiệt của Hoàng Xuân Hãn, không ai tự hỏi hai học giả đó trước khi viết sách đã biết rõ về đạo Khổng hoặc triều Lý chưa. Điều chúng ta đòi hỏi ở tác giả là tài liệu phải đích xác, lý luận phải vững vàng, văn phải sáng sủa và tươi nhã; còn tác giả có phải học thêm nhiều trong khi soạn sách không thì ta không cần biết tới.

Vì có học giả nào không vừa học vừa viết? Trần Trọng Kim đâu phải là một nhà cựu học, Hoàng Xuân Hãn đâu có bằng cấp thạc sĩ về sử ký? Và trước khi soạn hai bộ sác ấy, họ Trần và họ Hoàng có lẽ cũng không biết gì về Khổng Tử hoặc Lý Thường Kiệt hơn bạn và tôi, vậy mà tác phẩm của hai nhà ấy cũng vẫn rất có giá trị.

Tôi muốn đổi câu dẫn ở trên ra như câu sau này, cho nó chứa một lời khuyên chí lý và nghiêm trang:

Khi muốn học vê một vấn đề nào thì cứ viết sách về vấn đề ấy”.

Chúng ta ai cũng có tánh làm biếng, học cái gì chỉ mới biết qua loa mà đã cho là mãn nguyện, không chịu suy nghĩ, tìm tòi thêm.

Nhưng khi viết sách, ta cần kiểm soát từng tài liệu, cân nhắc từng ý tưởng, rồi bình luận, sau cùng sắp đặt lại những điều ta đã tìm kiếm, hiểu biết để phô diễn cho rõ ràng. Trong khi làm những công việc ấy ta nhận thấy có nhiều chỗ tư tưởng của ta còn mập mờ, ta phải tra cứu để hiểu thêm, đọc nhiều sách nữa, do đó sự học của ta cao thêm được một bực. Càng đọc nhiều sách, càng gặp những ý tưởng mâu thuẫn nhau, ta lại phải xét xem đâu là phải, đâu là trái, và ta lại đào bới cho sâu thêm; nhờ vậy ta hiểu thấu triệt được vấn đề, nhớ lâu hơn, có khi phát huy được những điều mới lạ.

Cho nên muốn học một cách kỹ lưỡng thì không gì bằng viết sách về điều mình học. Viết sách tức là tự mình ra bài cho mình làm .Học mà không làm bài mới chỉ là đọc qua chứ không phải là học. Song tôi xin dặn bạn: khi viết nên nhớ mục đích của ta là để tìm hiểu chứ không phải để cầu danh. Đừng cầu danh thì danh sẽ tới. Cầu nó, nó sẽ trốn và sự tự học của ta cũng hóa ra nông nổi.

b) Vạch một giới hạn cho vấn đề và lập một bố cục tạm

Bạn lựa một đầu đề nào mà bạn thích nhất để nghiên cứu rồi viết. Phải có thích thì mới hăng hái tìm tòi.

Bạn đọc ít nhiều sách để biết qua loa về vấn đề, và suy nghĩ kỹ để vạch một giới hạn nào đó, lập một bố cục tạm cho cuốn sách.

Công việc vạch giới hạn đó rất quan trọng; thiếu nó bạn sẽ như người không mục đích, đi lông bông, sẽ lạc đường trong khi nghiên cứu.

Chẳng hạn viết về nền giáo dục mới, bạn vạch giới hạn như dưới đây:

Bạn mới thấy đầu, cần biết những điều phổ thông về các phương pháp giáo dục mới, chứ chưa cần đi sâu vào vấn đề. Khi đã biết đại cương rồi, sẽ khảo cứu thêm. Vậy lúc này, hãy nên thu thập những chỗ đại đồng trong các phương pháp mới, còn những chỗ tiểu dị chưa cần phân tích vội.

Muốn hiểu những phương pháp mới đó phải so sánh nó với phương pháp cũ, tức phương pháp đương áp dụng trong các trường của chính phủ.

Vạch xong giới hạn như thế, tự nhiên bạn tìm ngay ra được bố cục tạm này:

1. Mục đích của giáo dục.

2. Phương pháp giáo dục cũ có những khuyết điểm nào?

3. Các phương pháp giáo dục mới theo những qui tắc nào?

Sau này trong khi tìm tài liệu, ta có thể thay đổi bố cục tam đó được. Hiện lúc này phải có nó để nó hướng dẫn công việc nghiên cứu của ta.

c) Tìm ý

Công việc thứ nhì là tìm ý.

Hồi đi học, mỗi khi làm bài luận, ta khổ tâm lắm, phải vò đầu, bóp trán để kiếm ý mà không ra; cắn bút hàng giờ mà trang giấy trắng vẫn hoàn trắng. Óc ta sao như đặc lại.

Ta áp dụng lời khuyên của giáo sư, tự hỏi những câu: Tại sao? Cách nào? Ở đâu?... mà cũng vô hiệu.

Còn một cách khác, rất công hiệu, là đọc sách.

Mỗi khi ý không hiện, thì đọc sách, tìm tài liệu. Ý của tác giả sẽ gợi những ý của ta. Chúng đợi chờ nhau. Chưa đọc sách, ý của ta trốn đâu mất hết; bắt đầu đọc gặp ý của tác giả nó mới ló ra. Bạn có nhận thấy vậy không? Ý hấp dẫn nhau, biết gọi nhau. Cho nên có người đã nói. Đọc sách là hai người sáng tác chung. Người viết tất nhiên là sáng tác rồi, mà người đọc cũng sáng tác. Ý của tác giả làm cho ta nẩy ra một ý khác, thế là sáng tác. Một câu văn viết hai thế kỷ trước, ta hiểu nó theo quan niệm của người đồng thời với tác giả, lại hiểu theo quan niệm ngày nay của chúng ta, thế cũng là sáng tác.

Và một khi ý trong sách đã lôi ý ở trong đầu ta ra thì thực là thao thao bất tuyệt, bạn ghi ý của bạn lại không kịp, giữ nó lại không nổi. Tôi viết được ít cuốn. Một cuốn mà mới đầu tôi định viết độ 150 trang thì thế nào cũng dài được non 300 trang; sau tôi rút bớt đi còn độ 200 trang. Lần nào cũng vậy.

Các nhà bác học đều phải nhận đọc sách mới tìm được ý. Gommaire Dykmans, một nhà kinh tế học, trong cuốn Initiation pratique au métier d'écrire viết: “Nếu các bạn bỏ giai đoạn chung cho mọi người và không ai tránh được là tìm tài liệu, thì vấn đề nào đối với bạn cũng là lớn quá”.

Ngay các tiểu thuyết gia như Gustave Flaubert cũng phải đọc sách rồi mới tưởng tượng đươc. Trước khi viết cuốn L'Education sentimentale ông lại thư viện đọc những sách về cuộc cách mạng Pháp, rồi viết thư hỏi han bạn bè về phong trào Tân Cơ Đốc vào năm 1840, về đời sống thợ thuyền Lyon thời đó.

Trong một bức thư gửi cho Louis Bouillet, ông viết: “Anh biết sáu tuần nay tôi đã đọc và ghi chú bao nhiêu cuốn sách không? Hai mươi bảy cuốn, bạn ơi”

Một lần khác, viết thư cho Ernest Feydau ông cũng nói đã đọc hết sách này đến sách khác ròng rã 6 tuần lễ để có ý mà viết.

Vậy xin bạn đừng lo không biết viết những gì. Cứ học đi, tra cứu đi rồi sẽ tìm được nhiều ý.

d) Tra cứu, kiếm tài liệu ở đâu?

Tại Âu Mỹ có những Sở tài liệu (Services de documentation) chuyên thu thập, phân tích giữ gìn tài liệu và sẵn sàng chỉ cho bạn, hướng dẫn công việc tìm tòi của bạn.

Ở nước mình, bạn phải kiếm tài liệu lấy trong:

- Các tự điển, niên giám, tờ điều trần, mục lục sách,

- Các thư tịch ký lục của ngoại quốc (vì nước mình chưa có loại đó).

- Các sách ở thư viện công cộng hoặc của bạn bè. Khi lựa sách, bạn nên để ý đến tên tuổi của tác giả, đến danh tiếng của nhà xuất bản như ở một chương trên tôi đã nói. Lại cũng nên phân biệt một cuốn sách in thêm (nouveau tirage) với một cuốn in lại (nouvelle édition). In thêm thì dùng khuôn cũ, không phải sắp chữ lại; in lại thì phải sắp chữ lại cho một khuôn mới. Do đó bản in thêm không khác gì bản in lần đầu; còn bản in lại có thể khác xa, từ hình thức đến nội dung. Khác về hình thức vì nhà in có thể dùng lối chữ khác, khổ giấy khác, cách trình bày khác. Khác về nội dung vì tác giả có thể sửa chữa câu văn, thêm bớt nhiều đoạn trước khi sắp chữ. Một bản in lại thường có giá trị hơn một bản in thêm. Nhất là các sách về khoa học thì phải kiếm cho được bản in lại lần cuối cùng (dernière édition) thì mới có đủ tài liệu mới. Như đọc bản in lần thứ nhất (hồi tiền chiến) cuốn Bịnh ho lao của bác sĩ Lê Văn Ngôn, bạn không được biết những phương thuốc tối tân để trị bệnh ấy mà bác sĩ đã kê thêm trong bản in lại lần thứ tư.

- Các tạp chí phổ thông hoặc chuyên môn. Tài liệu trong những tạp chí sau tất nhiên có giá trị hơn tài liệu trong những tạp chí trên.

- Các nhật báo. Muốn dùng tin tức trong nhật báo làm tài liệu thì phải so sánh nhiều tờ mà chính kiến, chủ trương khác nhau hầu khỏi bị lầm, vì các nhà báo thường sửa đổi, cắt bớt có khi bịa thêm tin tức để bắt nó bênh vực cho quyền lợi đảng của họ.

- Sau cùng còn những mộ chí, thư từ của tư nhân, công văn của chính phủ, mục lục các sách, chương trình các cuộc hội họp, di tích của tiền nhân...

e) Lựa tài liệu và ý

Tìm được tài liệu, bạn phải suy nghĩ, kiểm soát, phê bình xem nó có đúng không, có ích gì cho sự lập luận của bạn không. Mỗi ý bạn nghĩ ra được, cũng phải cân nhắc kỹ lưỡng nếu nó mới mẻ, xác đáng, cần thiết thì mới chép lên thẻ. Đừng nên tham lam, lập thẻ nhiều quá, bạn sẽ rối trí, thêm hoang mang.

Khéo viết là suy nghĩ hoặc cảm thấy cái gì đáng nói và nói đúng như ta đã suy nghĩ hoặc cảm thấy”. Thế nào là đáng nói? Thường thì độc giả trả lời được câu đó, vì người viết bao giờ cũng tự cho ý nào cũng đáng nói cả. Tuy nhiên có một qui tắc: Khi nào kiếm được 10 ý mà bỏ đi 6 - 7 ý, rồi thì những ý còn lại có hy vọng là đáng nói. Khi người ta còn trẻ thì ai cũng có tật rườm, nên càng phải kiểm soát, phê bình tư tưởng của mình cho kỹ.

Khi tra cứu xong các sách báo... đã kiếm được, và ghi hết tài liệu, tư tưởng trên thẻ, bạn đã có một ý niệm rõ ràng về vấn đề. Lúc này phải lập lại bố cục cho có đủ chi tiết rồi sắp lại thẻ trong hộc như chương trên đã chỉ.

Công việc của bạn đã xong một nửa rồi đấy, chỉ còn viết nữa thôi. Nên viết trên những tờ giấy cùng một khổ (dùng khổ giấy đánh máy tiện hơn cả), viết một mặt, chừa lề khá rộng sau này còn sửa chữa, thêm bớt. Phải đánh lại số trang.

f) Dùng thẻ để viết

Nếu bạn đã ghi những ý tưởng của bạn trên những thẻ tài liệu như tôi đã chỉ ở trang 123 thì bạn có thể để thẻ một bên rồi coi trong thẻ mà viết một cách dễ dàng[1].

Bố cục càng kỹ, ý trong các thẻ càng liên tiếp nhau thì viết càng dễ.

Khi chép lại nên trình bày cho sáng sủa, những chữ nào quan trọng nên gạch dưới một, hai gạch, hoặc dùng một lối viết khác, một màu mực khác. Như vậy nếu tác phẩm của bạn xuất bản thì đỡ tốn công cho thợ nhà in mà nếu bạn viết riêng cho bạn đọc thì một tập chép kỹ lưỡng bao giờ cũng làm cho ta thích mở ra coi lại.

Chú thích

  1. Tôi đã dùng thẻ ở trang ấy để viết đoạn dưới đây trong cuốn “Thế hệ ngày mai”.
    “... Bạn nói: Thời buổi nào mà không có những kẻ trọng kim tiền? Cách đây trên 2000 năm. Horace đã chép “Đạo đức sau kim tiền. Janus thuyết giáo như vậy với tất cả dân La Mã, trẻ và già”. Như vậy thì cũng đừng nên mạt sát riêng thế kỷ này.
    - Vâng. Nhưng hồi xưa ít phương tiện làm giàu hơn bây giờ. Bây giờ có máy móc. Một cái máy sản xuất bằng hàng ngàn người. Có 100 cái máy tức là có hàng ức nô lệ. Hồi xưa có ông Hoàng nào được nhiều nô lệ như vậy không? Những kẻ khôn lanh và ích kỷ lại liên kết với nhau để lũng đoạn thị trường, bóc lột lao công và gây dựng nên những gia tài mà vua chúa trông thấy cũng phải thèm.
    Bây giờ lại có chợ đen. Chỉ trong vài giờ có thể thâu được một số lợi khổng lồ rồi nhảy từ một địa vị thấp hèn lên một địa vị cao sang, được mọi người kính nể, thưa bẩm. Có một chiếc xe hơi lộng lẫy thì người ta kêu là “quan lớn”, lính tráng cũng phải kiêng, thầy thông thầy ký cũng lấm lét.
    Luân lý suy, nên người ta làm giàu bằng đủ mọi cách. Một Văn sĩ Pháp kể chuyện một nhà buôn X lãnh muôn thùng cá của nhà buôn Y gởi, mở ra thấy nhiều hộp cá thối, viết thư phàn nàn. Hãng Y đáp một cách trâng tráo:”Những thùng cá đó để bán chứ không phải để ăn”.
    Ông Yves Farge chép lại chuyện đó, kết luận: “Có một hạng tân thượng lưu xuất hiện trong nghề bán tạp hóa và nước chanh. Phái trưởng giả thêm được một lớp mới do chợ đen đưa ra”.
    Vậy cũng đừng lấy làm lạ rằng nạn hối lộ lan tràn khắp nơi và món tiền “nhẩm xà” là cái chìa khóa mở được mọi các phòng giấy, cả cái phòng tôn nghiêm của một tổng trưởng nọ ở cái nước nổi tiếng đạo đức nhất là Nhật Bổn. Và nạn mãi dâm cũng đóng đồn xây lũy ở khắp chốn, trên cả đảo Phù Tang, nơi mà ai nấy đều nhận xét là quê hương của trinh nữ và tiết phụ.
    Nhất là trong thời loạn, giá trị động tiền sụt mau một cách ghê gớm nên ai cũng hối hả kiếm tiền cho thật nhiều và thật mau. Một anh bạn tôi năm ngoái nói: “Tôi làm sao để dành được 100.000 đồng thì có thể gọi là đủ rồi”. Mới rồi anh ấy lại bảo tôi: “Rồi đây giá trị của đồng tiền mỗi ngày một sụt. 100.000 đồng bây giờ ít năm nữa không biết còn 20.000 đồng không. Tôi phải kiếm 500.000 đồng mới đủ”.
    Giá trị đồng bạc, đồng quan hay mỹ kim cũng vậy, rất có thể sụt được. Nếu có chiến tranh thứ 3 thì có lẽ khắp toàn cầu các bà nội trợ phải xách theo một cà-roòng giấy bạc để mua thức ăn như bên Trung Hoa mấy năm trước.
    Tình cảnh đó thời xưa không có, nên tôi mới nói đặc tính của con người ở thế kỷ này là thời kim tiền, không phải quá đáng”.

Tác phẩm, tác giả, nguồn

  • Tên sách: Tự học - Một nhu cầu của thời đại
  • Tác giả: Nguyễn Hiến Lê
  • Nguồn: Bản scan do Townguyen cung cấp (e-thuvien.com)
  • Đánh máy: Trieuthoa
  • Tạo eBook lần đầu và tạo lại: Goldfish (10-06-2013)