Thời kì ẩn náu - Thuật cố chịu đựng

Thời kì ẩn náu - Thuật cố chịu đựng

Hào dưới dương (sơ cửu): Tiềm long, vật dụng.

(Rồng ẩn, không phát huy tác dụng)

Đây là hào thứ nhất của quẻ Càn. Hào một này là hào dương mà nằm ở vị trí dưới cùng nhất. Tức là lúc dương khí vừa mới từ dưới đất sinh ra, còn chưa thể hoạt động đối với bên ngoài, cho nên dùng rồng ẩn (tiềm long) để tượng trưng.

Người làm ra Kinh Dịch từ đó đưa ra kết luận: "Vật dụng". "Dụng" tức là động dụng, hành động. "Vật dụng" chính là không thể phát sinh động dụng hoặc dùng hành động. Nó chứa đựng hàm ý là không thể dùng, chưa thể dùng và không cần dùng, nhưng nó cúng có nghĩa là sức mạnh tiềm tàng, không thể dự đoán, khó mà hạn định được.

Khi người ta ở vào thời kì này, sẽ giống như rồng tiềm ẩn, cố chịu đựng không thể hành động, ẩn náu tốt để chờ đợi thời cơ, đừng nên thi thố hành động, đừng nên hành động.

Khổng Tử giải thích: Người có phẩm đức giống rồng mà bị ẩn cư. Phẩm đức của họ không thay đổi theo sự thay đổi của thói đời, cũng tuyệt đối không cảm thấy buồn khổ. Người đời chưa phát hiện ra tài năng của mình cũng không vì thế mà buồn khổ, dự tính chủ trương của mình có thể thực hiện trong niềm hân hoan phấn khởi thì kiên quyết thực hiện. Khi mình lo lắng chủ trương của mình không thể thực hiện thì kiên quyết không làm. Xác định việc cần làm hoặc không làm thì kiên trì giữ lòng tin không thể lại dao động. Đó chính hàm ý của "tiềm long" (Rồng ẩn náu).

Đây chính là lời của Khổng Tử nói người quân tử xem quẻ Càn, ứng dụng như thế nào vào việc tu dưỡng đạo đức của mình. Lí giải của Khổng Tử chỉ nói về đạo làm người mà không bàn đến đạo Trời có ý nghĩa triết học rất cao xa.

Khổng Tử cho rằng: Việc "Chớ dùng" là ẩn, ẩn không phải là sự việc đơn giản dễ làm. Người bình thường không làm được, chỉ có những người có phẩm đức của rồng mới có thể làm được.

Ở đây, Khổng Tử đã nhấn mạnh chỉ ra: ẩn, không phải là vì thời thế vứt bỏ mà không đươc làm, mà là biết thời thế không cứu giúp, không thể làm mà không làm. Người quân tử có thể làm được điều này mới là có long đức (đức của rồng). Vì thế, Khổng Tử nêu ra 3 ranh giới: Không thay đổi bởi đời, không thành danh vọng, lấn tránh đời không phiền muộn.

Ranh giới thứ nhất: không thay đổi bởi đời, chính là thực hiện được ý chí, chủ trương của mình không vì thói đời mà thay đổi, thiên hạ vô đạo thì dù cho đến chết cũng không đổi thay ý chí của mình, không hùa cùng bọn xấu làm điều xấu.

Ranh giới thứ hai: không thành danh vọng, tức là không hám hư danh hư vinh. Giống như là Tống Vinh Tử mà Trang Tử nói "cả thế gian khen ngợi nó mà cũng không tăng thêm khích lệ, cả thiên hạ không có nó mà cũng không thểm cản ngăn" không khen, không phải là ở vật mà là ở ta, đạt đến ấn tránh chân chính,

Ranh giới thứ ba: lẩn tránh đôi không phiền muộn: Đây là ranh giới cao nhất. Trốn tránh việc đời tất nhiên sẽ cô lập với đời, mà không được người đời biết đến. Việc này với người bình thường là việc hết sức buồn bã, chỉ có những người có phẩm đức của rồng mới có thể tự tin không hối hận, làm được như thế đạt tới giới hạn quên mình.

Khổng Tử tôn sùng tư tưởng này thật ra không giống với tư tưởng xuất thế "vô vi" của Lão Tử. Vô vi (không làm) của Khổng Tử là có điều kiện không giống với "vô vi tự nhiên" của Đạo gia. "Vui thì làm, lo thì không làm", có nghĩa là khi thấy lòng mình vui vẻ thì làm, lòng mình thấy buồn đau thì không làm. Thiên hạ vô đạo ta sẽ đi ẩn, quyết không thể uốn mình đế theo người. Khổng Tử nói: "loại ý chí này chắc chắn là không thể rút ra được, biểu hiện ra sự theo đuổi khắc khổ đối với đời người".

Ở thời kì ẩn náu, nên cố chịu đựng chờ đợi thời cơ. Không thể hành động mù quáng. Vì thế cần phải học được cách gắng chịu. "ẩn một sớm, chịu đựng một thời".

"Ẩn một sớm" không phải là ẩn mãi mãi, ẩn một sớm cũng là không thể không lựa chọn việc ẩn.

Hoa nở hoa tàn luôn có thời gian, thiên thời chưa đến xin đừng gò ép.

Cho nên ẩn náu là một sách lược, một sách lược vì để vượt qua thời kì không có khả năng.

"Ẩn một sớm" là cách lựa chọn thông minh. Nó cần phải có tầm nhìn và chí hướng.

Không có tầm nhìn không thể "thẩm thời độ thế", không có chí hướng không dám ẩn náu.

Để thực thi ẩn náu, thường thường còn phải học được "chịu đựng". Chịu đựng là bảo đảm của ẩn náu. Chịu đựng không nổi cái khổ một thời, vắng vẻ một thời, cái hổ thẹn một thời, sự mê hoặc một thời, sự vấp váp một thời, khuất phục một thời, cái khó một thời, dã tâm một thời, thì có thể sẽ phá vỡ mưu kế đã quy hoạch sẵn, việc sắp thành lại hỏng, giữa đường bị vứt bỏ.

"Chịu đựng một thời" phải dựa vào từng lúc từng lúc chịu đựng mới thành công.

Như thế, thuật cố chịu đựng mới có thể có hiệu quả được.

Người xưa nói: "Nhịn một việc trăm điều lo tiêu tan". Việc này cần phải có một khí phách và có hoài bão.

Không có khí phách không thể dung tha người khác; Không có hoài bão không thể chịu đựng được việc thất bại.

Tác phẩm, tác giả, nguồn

  • Tác phẩm: Thiên thời
  • Tác giả: Bạch Huyết
  • Dịch giả: Nguyên An
  • Nhà xuất bản Hà Nội 2008
  • Nguồn: tusachcuaban.com