Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

III. QUY LUẬT THỐNG NHẤT VÀ ĐẤU TRANH CỦA CÁC MẶT ĐỐI LẬP
(Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập phản ánh nguồn gốc, động lực của sự phát triển.)

1. Mâu thuẫn là hiện tượng khách quan và phổ biến

Phép biện chứng duy vật thừa nhận rằng mâu thuẫn là khách quan và phổ biến nghĩa là mọi sự vật hiện tượng cả trong tự nhiên, xã hội và tư duy đều chứa đựng những mặt, những yếu tố có khuynh hướng phát triển trái ngược nhau, đồng thời vừa ràng buộc tác động qua lại vừa gạt bỏ nhau. Mâu thuẫn tồn tại ở mọi lúc trong suốt quá trình phát triển của sự vật, không có mâu thuẫn này cũng có mâu thuẫn khác. Như vậy, mâu thuẫn được hiểu là hai mặt đối lập nhưng có mối liên hệ ràng buộc, tác động qua lại lẫn nhau trong một chỉnh thể. Nói một cách khác thực chất của mâu thuẫn là sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập.

  • Sự thống nhất của các mặt đối lập là sự ràng buộc, quy định lẫn nhau và làm tiền đề cho nhau của các mặt đối lập.
  • Sự đấu tranh của các mặt đối lập là sự tác động qua lại theo xu hướng bài trừ và phủ định lẫn nhau của các mặt đó.

Sự đấu tranh của các mặt đối lập diễn ra trong thế giới được thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau. Đồng thời nó là một quá trình phức tạp diễn ra qua nhiều giai đoạn khác nhau.

2. Mâu thuẫn là nguồn gốc và động lực của sự vận động và phát triển

Các mặt đối lập vừa thống nhất vừa đấu tranh với nhau trong một chính thể.Trong quá trình tác động qua lại này, thống nhất của các mặt đối lập là tương đối, tạm thời vì nó chỉ tồn tại trong một thời gian nhất định, đó chính là trạng thái đứng im tương đối của sự vật. Còn đấu tranh của các mặt đối lập là tuyệt đối vì nó diễn ra liên tục trong suốt quá trình tồn tại ổn định cũng như trong lúc nhảy vọt về chất của sự vật. Ngay trong sự thống nhất ấy thì sự đấu tranh vẫn diễn ra tạo nên động lực bên trong dẫn đến sự chuyển hoá các mặt đối lập, cái cũ mất đi, cái mới ra đời. Nghĩa là mỗi lần giải quyết được mâu thuẫn nội tại thì sự vật phát triển. Do đó mâu thuẫn là nguồn gốc, động lực của sự phát triển.

3. Các loại mâu thuẫn

Thế giới vô cùng đa dạng nên mâu thuẫn cũng rất đa dạng. Dựa vào vai trò, vị trí của mâu thuẫn trong quá trình phát triển của sự vật, phép biện chứng duy vật khái quát một số mâu thuẫn sau đây

  • Mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài
  • Mâu thuẫn cơ bản và mâu thuẫn không cơ bản (dựa vào vai trò của mâu thuẫn trong suốt quá trình tồn tại và phát triển của sự vật).
  • Mâu thuẫn chủ yếu và mâu thuẫn thứ yếu (dựa vào vai trò của mâu thuẫn đối với sự tồn tại và phát triển của sự vật trong một giai đoạn nhất định). Mâu thuẫn chủ yếu có thể là một hình thức biểu hiện nổi bật của mâu thuẫn cơ bản hay là kết quả vận động tổng hợp của các mâu thuẫn cơ bản ở một giai đoạn nhất định; việc giải quyết mâu thuẫn chủ yếu tạo điều kiện giải quyết từng bước mâu thuẫn cơ bản.
  • Riêng trong xã hội có mâu thuẫn đối kháng và mâu thuẫn không đối kháng (căn cứ vào tính chất căn bản hay không căn bản của các lợi ích đối lập tạo thành mâu thuẫn giữa các lực lượng xã hội).

Từ những phân tích trên, nội dung quy luật có thể được khái quát như sau: Mọi sự vật hiện tượng đều chứa đựng những mặt, những khuynh hướng đối lập tạo thành những mâu thuẫn trong bản thân nó; sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập tạo thành động lực bên trong của sự vận động và phát triển, dẫn tới sự mất đi của cái cũ và sự ra đời của cái mới.

4. Ý nghĩa phương pháp luận

  • Mâu thuẫn là khách quan và phổ biến cho nên trong nhận thức và hoạt động thực tiễn thái độ tích cực của chúng ta là không được né tránh mâu thuẫn mà phải thừa nhận mâu thuẫn. Thực chất của mọi thành đạt trong cuộc sống con người là không ngừng nhận thức và đấu tranh giải quyết đúng những mâu thuẫn do cuộc sống đặt ra.
  • Muốn giải quyết đúng mâu thuẫn phải phân tích đúng từng mâu thuẫn cụ thể và có cách giải quyết cụ thể phù hợp với từng loại mâu thuẫn. Giải quyết mâu thuẫn không thể dựa chủ yếu vào sự thống nhất của các mặt đối lập (vì sự thống nhất của các mặt đối lập chỉ là tạm thời) mà phải dựa trên nguyên tắc chủ đạo là đấu tranh của các mặt đối lập.

Tác phẩm, tác giả, nguồn

  • Giáo trình Triết học Mác Lênin
  • Đại học An Giang