Quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức

III. QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC

1. Về lí luận

Theo chủ nghĩa duy vật biện chứng, vật chất là tính thứ nhất còn ý thức là tính thứ hai, ý thức là sự phản ánh sáng tạo thế giới khách quan.

2. Trong thực tiễn

a. Vật chất quyết định ý thức thể hiện ở chỗ

  • Điều kiện vật chất, phương tiện vật chất quyết định mức độ thành bại của hoạt động thực tiễn.
  • Mọi hoạt động của con người có động cơ là lợi ích, trong đó có cả lợi ích vật chất và lợi ích tinh thần nhưng xét cho cùng và về lâu dài thì lợi ích vật chất đóng vai trò quyết định.

b. Ý thức tác động trở lại đối với vật chất

  • Ý thức có thể tác động trở lại đối với vật chất vì bản chất của ý thức là sự phản ánh sáng tạo hiện thực khách quan. Nhưng sự tác động trở lại này phải thông qua thực tiễn. Ý thức nếu không biến thành hành động thì không có giá trị cải biến hiện thực
  • Ý thức có vai trò chỉ đạo thực tiễn. Tri thức giúp con người vạch ra mục tiêu, phương hướng, kế hoạch, chương trình, phương pháp… của hành động. Do vậy kết quả của thực tiễn có thể diễn ra theo hai hướng chủ yếu. Hướng thứ nhất: nếu ý thức đúng đắn thì cho phép thực tiễn đạt hiệu quả cao, làm cho thế giới phát triển. Hướng thứ hai ngược lại: nếu ý thức sai lầm thì thực tiễn kém hiệu quả thậm chí thất bại, làm kìm hãm sự phát triển của thế giới.
  • Ngoài ra, tình cảm và ý chí của con người cũng ảnh hưởng mạnh mẽ đến hiệu quả của thực tiễn.

3. Ý nghĩa phương pháp luận của mối quan hệ giữa vật chất và ý thức

Hiểu biết mối quan hệ giữa vật chất và ý thức cho chúng ta nguyên tắc khoa học để nhận thức và vận dụng mối quan hệ này trong thực tiễn

  • Thứ nhất, mọi hoạt động của con người phải tuân thủ quy luật khách quan, tránh chủ quan, duy ý chí.
  • Thứ hai, phải phát huy tính năng động, sáng tạo của ý thức, phát huy vai trò nhân tố con người, nghĩa là phải tích cực học tập nắm vững quy luật khách quan của thế giới và vận dụng tri thức vào cải biến thế giới. Đồng thời nên trao dồi tình cảm cách mạng và ý chí vượt khó trong mọi hoạt động. Tránh thái độ ỷ lại, thụ động, chờ thời.

Tác phẩm, tác giả, nguồn

  • Giáo trình Triết học Mác Lênin
  • Đại học An Giang