Nhất luật hoá mẫu mực

Chương ba: Nhất luật hoá mẫu mực

I. Mục đích và ích lợi.

II. Nhất luật hoá vào lúc nào?

III. Những tính cách của sự nhất luật hoá.

1. Nhất luật hoá phải được phổ cập.

2. Nhất luật hoá không phải là bắt buộc.

IV. Những cơ quan nhất luật hoá.

1. Trong một nước.

2. Trên thế giới.

3. Trong mỗi xí nghiệp.

V. Đáp những lời chỉ trích.

1. Nhất luật hoá không phải là phản tiến bộ.

2. Nhất luật hoá không phải là đơn điệu hoá.

3. Bổn phận của chúng ta.

I. Mục đích và ích lợi

1. Nhất luật hoá có 3 mục đích

a) Làm cho giản tiện, nghĩa là loại bớt những kiển mẫu không lợi gì cho người tiêu thụ. Hồi trước người ta có tới 132 kiểu ngòi viết, 119 kiểu xây gạch tường. Cần gì phải giữ nhiều kiểu như vậy cho mất công chế tạo? Bây giờ người ta bỏ gần hết những kiểu đó rồi, chỉ còn giữ một kiểu gạch và hơn chục kiểu ngòi viết.

Như vậy số sản xuất tăng lên, số vốn hạ xuống và người dùng dễ kiếm hoá vật mới để thay thứ cũ. Ai đã lỡ lót sân bằng viên gạch Bát Tràng (loại gạch vuông, móng, mỗi chiều độ 30 phân) chắc kiếm đỏ mắt không được ít chục viên để thay những viên vỡ mà có kiếm được thì giá cũng đắt lắm. Trái lại, những viên gạch thường mua ở đâu cũng có mà giá rất rẻ.

b) Làm cho hợp nhất. Những kiểu nào kích thướt gần như nhau thì thu lại làm một kiểu.

c) Chỉ rõ những đặc điểm của những kiểu đã giữ lại làm mẫu mực và sắp đặt thành từng loại cho những nhà sản xuất theo những kiểu đó mà chế tạo và người dùng biết lựa thứ mà mua.

2. Muốn chỉ rõ ích lợi của sự nhất luật hoá, ta lấy chiếc xe máy làm thí dụ

Xe máy ở bên Pháp đã được nhất luật hoá rồi. Một hãng làm xe máy gởi mua những ống sắt để làm sườn xe, những bù long, đinh ốc, đạn, bánh xe, vỏ, ruột... Tất cả những đồ đó đã được nhất luật hoá, cho nên hỏi mua thì có liền và rẻ tiền nữa. Đến khi lắp thành bánh xe, cũng rất dễ vì bánh xe chỉ có hai, ba loại, những cây tăm bành xe cũng vậy. Đó là lợi cho người bán.

Người mua còn lợi hơn nữa. Lợi trước nhất là giá rẻ. Lợi thứ nhì là khi thay đồ phụ tùng, tiệm nào cũng có, khỏi phải tìm kiếm. Muốn thay ghi đông hoặc yên xe cũng dễ vì khung đã được nhất luật hoá, cho nên các loại ghi đông, các thứ yên, tuy hình dáng khác nhau xa nhưng đều lắp vào bất kỳ thứ khung nào cũng được hết.

II. Nhất luật hoá vào lúc nào?

Muốn chế tạo một hoá vật, phải trải qua 2 thời kỳ:

1. Thời kì nghiên cứu xem hoá vật đó phải chế bằng những nguyên liệu nào, kích thước bao nhiêu, hình dáng ra sao...

2. Thời kì công nghiệp hoá tức là thời kì sản xuất rất nhiều để tung ra ngoài thị trường.

Trong thời kỳ thứ nhất, tất nhiên là ta không thể nhất luật hoá được vì ta còn đương tìm tòi, chưa định rõ chi hết. Đợi tới thời kỳ sau, khi hoá vật đã đầy ở thị trường, người ta đã quen dùng nó mà nhất luật hoá thì trễ quá.

Cho nên phải nhất luật hoá ở giữa 2 thời kỳ đó.

Ta lấy thí dụ này cho dễ hiểu. Nếu năm 1846 các nước ở Âu Châu không biết cùng nhau dùng một loại đường rầy, mỗi công ty tùy ý muốn dùng kiểu đường rầy nào cũng được, cho nên muốn đi từ nước này qua nước khác, từ miền này qua miền nọ, người ta phải đổi xe, vừa tốn thời gian vừa làm cho nhiều xe nằm ụ trong một thời gian. Lúc đó, xe lửa mới phát triển qui định mẫu mực ngay thì rất dễ: trái lại, nếu 4, 5 chục năm sau người ta mới tính chuyện dùng chung một kiểu thì tất nhiên nhiều nước nhảy lên phản kháng vì họ phải bỏ những kiểu cũ đi, bỏ cả những toa cũ đi, tốn tiền biết bao nhiêu.

Vậy phải nhất luật hoá cho đúng lúc, đừng sớm quá, đừng trễ quá.

III. Những tính cách của sự nhất luật hoá

1. Nhất luật hoá phải được phổ cập

Nhất luật hoá sao cho muốn nhiều kết quả phải được phổ cập khắp trong nước và khắp cả toàn cầu, nếu không thì kết quả sẽ là câu chuyện những lưỡi dao cạo sau đây:

Hồi trước người ta đã nhất luật hoá những lưỡi dao cạo, lưỡi nào cũng có 3 lỗ để lắp vào dao. Một hôm, một nhà sản xuất thấy rằng có nhiều hãng mới ra tranh mất mối hàng của mình, bèn chế ra một kiểu dao cạo mới. Kiểu này dùng lưỡi dao 3 lỗ để lắp vào không được. Y tung ra thị trường vô số thứ dao đó. Trong mỗi hộp dao, y đặt vài lưỡi dao có kẽ ngang. Lưỡi dao này lắp vào những kiểu dao của hãng khác đều được. Thành thử người ta đổ xô vào mua những lưỡi dao có kẽ của y vì nó tiện, lắp vào kiểu dao của y cũng được mà lắp vào kiểu dao của người khác cũng được.

Câu chuyện cạnh tranh gian lận đó sở dĩ có là vào lúc đó sự nhất luật hoá các lưỡi dao chưa được phổ cập, chỉ mới có một số nhà chế tạo dao dùng mà thôi.

Vậy phải có sự đồng ý của mọi người thì mới nói đến sự nhất luật hoá được.

2. Nhất luật hoá không phải là bắt buộc

Nhưng nhất luật hoá có tính cách bắt buộc không? Không. Các nhà kĩ nghệ đặt ra những mẫu mực chỉ có quyền bày giải những sự ích lợi, giản tiện của nó, rồi tùy ai muốn theo thì theo, chứ không có quyền bắt buộc người ta phải theo. Chỉ có Chính phủ mới có quyền đó và lúc đó sẽ thành ra một lệ luật chớ không phải là mẫu mực nữa.

Khắp thế giới chỉ có Nga bắt buộc các xí nghiệp dùng các mẫu mực. Điều đó rất dễ hiểu vì hầu hết những xí nghiệp ở Nga đều bị quốc hữu hoá từ lâu.

Các nước khác chỉ bắt buộc công sở dùng những mẫu mực thôi. Đối với tư nhân, chính phủ khuyến khích sử dụng mẫu mực. Nhưng thường thì có mẫu mực nào mới ra, người ta cũng dùng liền vì người mua thấy nó rẽ tiền và chắc rằng hoá vật nào đã được nhất luật hoá, nghĩa là đã được một cơ quan của Chính phủ định rõ cách chế tạo ra sao, thì không thể là một thứ hàng xấu.

IV. Những cơ quan nhất luật hoá

1. Trong một nước

Cơ quan nhất luật hoá của mỗi nước có những bộ phần này:

a) Ở trên cùng, có một ủy viên của Chính phủ dự tính nên nhất luật hoá những vật gì rồi điều khiển và kiểm soát công việc nhất luật hoá đó.

b) Ở dưới có những Hội nhất luật hoá. Hội này do các nhà sản xuất họp lại để sửa soạn, sắp đặt công việc nhất luật hoá, làm cho những công việc đó có liên lạc với nhau bằng cách điều tra khắp trong nước và hỏi ý kiến người tiêu thụ.

Sau cùng có những sự nghiên cứu sự nhất luật hoá, lập tại các xí nghiệp lớn. Hiện ở Pháp có 34 phòng chính thức (Số liệu này có từ những năm 1950). Khi các phòng đó định một mực rồi, phải gởi lên cho ủy viên của Chính phủ xét lại rồi mới đem đăng trong công báo cho toàn quốc áp dụng.

Năm 1948, nước Pháp đã có khoảng 3000 mẫu mực.

2. Trên thế giới

Ở trên hết thảy, có một cơ quan chung cho vạn quốc, tức là Cơ quan nhất luật hoá của vạn quốc. Cơ quan này đã được 26 nước gia nhập. (Vào thời điểm này -1949)

Cơ quan đó định những điều lệ chung cho cả nước, chẳng hạn như:

a) Định nghĩa những danh từ dùng trong kỹ thuật để cho một người gọi là thứ cây, thứ thép, thứ giấy này, những người khác khỏi lầm với thứ cây, thứ thép, thứ giấy kia.

b) Định lối viết, lối vẽ, đánh bóng, tô màu để khi trông trên bản đồ của một ngôi nhà chẳng hạn, hễ thấy màu vàng thì ai cũng biết chỗ đó là đá hoặc gạch, hễ thấy màu xanh da trời thì nhận ngay được là sắt, thép v.v...

c) Định những hệ thống đơn vị. Thường thì mét hệ được dùng.

d) Định lối đo, lối thử.

e) Định sự dung sai. Ví dụ ta định bề dài một cái đinh ốc phải là 60 ly. Nhưng nếu dài hơn hoặc ngắn hơn 2 phần 10 ly cũng cho đúng. Như vậy số dung sai là 2 phần 10 ly.

Phải định những điều lệ chung đó để có thể hiểu nhau và làm việc chung với nhau được.

3. Trong mỗi xí nghiệp

Mỗi xí nghiệp lớn đều phải có một người chịu trách nhiệm về công việc nhất luật hoá để:

a) Theo dõi những công việc nhất luật hoá ở trong nước và ở khắp thế giới.

b) Nghiên cứu những dự án mẫu mực do cơ quan toàn quốc nêu ra.

c) Mua những mẫu mực thay cho những vật cũ.

e) Sản xuất mẫu mực.

Những công việc đó quan trọng, ta đừng bỏ qua, vì nhất luật hoá là làm việc có tổ chức, có phương pháp, tức là tăng sức sản xuất lên.

V. Đáp những lời chỉ trích

1. Nhất luật hoá không phải là phản tiến bộ

Nhiều người đã chỉ trích sự nhất luật hoá.

Các nhà thông thái cho nó làm trở ngại sự tiến bộ. Điều đó sai. Khi nghiên cứu một mẫu mực ta phải nghiên cứu từ hình dáng, kích thước đến phương pháp chế tạo, sự lựa nguyên liệu... làm sao cho vừa đẹp mắt, rẻ tiền, chắc chắn và nhanh chóng. Như vậy là một sự tiến bộ rồi.

Sau khi dùng mẫu mực đó trong một thời gian, thấy nó bất tiện chỗ nào thì ta vẫn có quyền xin xét lại hoặc hủy nó đi để tiến lên một bước nữa. Như vậy có gì ngăn cản sự tiến bộ đâu? Nhất luật hoá, tóm lại chỉ là tạm ngưng trong một giai đoạn để rồi lại tiến tới một giai đoạn mới. Trong khi tạm ngưng như vậy trong 10, 15 năm, nó cũng giúp cho công nghệ được nhiều. Nó chỉ là những bông tiêu đánh dấu con đường tiến bộ của công nghệ chứ không phải là mức chót của tiến hoá.

2. Nhất luật hoá không phải là đơn điệu hoá

Con người thường cho rằng nhất luật hoá lá làm cho các hoá vật chỉ có một kiểu thôi. Họ đã lầm nhất luật hoá với dơn điệu hoá. Ta nhìn kỹ các xe máy thì rõ: tuy xe máy đã nhất luật hoá rồi mà vẫn còn rất nhiều kiếu xe máy bán ở thị trường. Là vì người ta chỉ nhất luật hoá kích thước những ống sườn xe cho có thể lắp yên vào, ghi đông nào vào cũng được, chứ không nhất luật hoá hình dáng ghi đông, hình cái yên, hình cái sườn... mỗi nhà sản xuất có đủ quyền tự do để thay đổi những hình đó.

3. Bổn phận chúng ta

Những lời chỉ trích đó phần nhiều do quần chúng, chưa hiểu rõ thế nào là mẫu mực và không được biết những vật gì đã nhất luật hoá rồi.

Cho nên bổn phận của chính phủ cũng như của mỗi người là phải quảng cáo thiệt nhiều cho những mẫu mực. Đó là một cách làm tăng năng lực sản xuất của quốc gia.

Tác phẩm, tác giả, nguồn

  • Tên sách: Tổ chức công việc theo khoa học
  • Tác giả: Nguyễn Hiến Lê
  • Nhà xuất bản Văn hoá Thông tin
  • Ebook: Goldfish (12/05/2012, e-thuvien.com)