Một số đặc trưng chủ yếu của triết học phương tây hiện đại

IV. MỘT SỐ ĐẶC TRƯNG CHỦ YẾU CỦA TRIẾT HỌC PHƯƠNG TÂY HIỆN ĐẠI

Phân tích quá trình lịch sử diễn biến phức tạp của sự phân hóa và sự tích hợp của triết học phương Tây hiện đại, chúng ta có thể nhận thấy một số đặc trưng chủ yếu của nó như sau:

1. Triết học này có ý đồ vượt lên trên sự đối lập giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm

Trào lưu chủ nghĩa duy khoa học nhấn mạnh việc chống "siêu hình", trào lưu chủ nghĩa nhân bản nhấn mạnh việc chống "nhất nguyên luận", đều là nhằm phủ nhận vấn đề quan hệ giữa tư duy và tồn tại là vấn đề cơ bản của triết học. Trong khi đó họ lại coi những vấn đề như: lôgíc khoa học, phương pháp luận khoa học, ý nghĩa kết cấu của ngôn ngữ, vấn đề quan hệ giữa ngôn ngữ và tư duy, cả những vấn đề tình cảm, ý chí của con người, v.v.. mới là những vấn đề trung tâm của triết học. Họ tuyên bố chống cả chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm, triết học của họ là "toàn diện nhất", "công bằng nhất", "mới nhất". Trên thực tế bằng cách này hay cách khác họ vẫn không tránh khỏi giải đáp một cách duy tâm về vấn đề cơ bản của triết học* Các trường phái chủ nghĩa duy khoa học đã kế thừa chủ nghĩa hiện tượng và chủ nghĩa bất khả tri của triết học Hium và Cantơ cho rằng mọi tri thức chỉ bắt nguồn từ kinh nghiệm mà không thừa nhận nội dung khách quan của kinh nghiệm. Họ tách rời kinh nghiệm với thực tại khách quan được kinh nghiệm phản ánh, tách rời hiện tượng với bản chất. Họ phủ nhận việc con người có thể nhận thức được thực tại khách quan, và chỉ giới hạn sự nhận thức của con người trong phạm vi hiện tượng. Họ cho rằng mọi khái niệm và lý luận khoa học đều chỉ là giả thiết tiện lợi, do chủ quan hư cấu, đều chỉ là công cụ của con người, không có tính khách quan.

  • Trào lưu nhân bản chủ nghĩa, mặc dù lấy con người làm trung tâm của sự phân tích triết học, nhưng một khi đã coi những thuộc tính tình thần của cá nhân như ý chí, tình cảm, vô thức, bản năng.v.v.. là bản chất của con người và là nguồn gốc của thế giới thì hiển nhiên cũng là duy tâm. Chủ nghĩa nhân bản phi duy lý cũng trực tiếp phủ nhận việc con người có thể nhận thức được quy luật khách quan bằng lý tính, cho rằng lý trí chỉ đạt đến hiện tượng còn trực giác thần bí mới đạt đến bản chất. Đó là khuynh hướng bất khả tri.
  • Tuy nhiên, cả hai trào lưu lớn trong triết học phương Tây hiện đại đã coi trọng nghiên cứu nhiều vấn đề mới về con người; đã khái quát về mặt triết học một số thành quả của khoa học tự nhiên, và có những khám phá có giá trị nhất định đối với quá trình nhận thức khoa học. Chúng ta có thể kế thừa có chọn lọc, có phê phán những thành quả đó.
  • Tính chất duy tâm của triết học phương Tây hiện đại càng thể hiện rõ rệt hơn trong triết học lịch sử và trong xã hội học của nó. Điều đó thể hiện ở chỗ các trường phái thuộc hai trào lưu lớn đều phủ định tính quy luật khách quan của sự phát triển xã hội. Trào lưu chủ nghĩa duy khoa học duy tâm dừng lại ở cảm giác và kinh nghiệm hoặc giải thích duy tâm đối với các quy luật xã hội, đã phủ nhận tính khách quan của các quy luật đó.
  • Ở các nhà triết học thuộc trào lưu nhân bản chủ nghĩa phi duy lý thì tính quy luật khách quan của sự phát triển xã hội còn bị phủ định triệt để hơn.
  • Đương nhiên, trong tư tưởng và luận điểm của một số nhà triết học phương Tây hiện đại cũng có nhân tố và khuynh hướng duy vật. Nhưng điều đó không hề làm thay đổi tình hình cơ bản nói trên.

2. Triết học hiện đại ngoài mácxít giải thích sai lệch hoặc chống lại phép biện chứng

Giai cấp tư sản từ lâu đã mất đi bản chất cách mạng nên không thể tiếp thu phép biện chứng duy vật. Trước thế kỷ XX triết học tư sản thường thông qua việc giải thích sai lệch phép biện chứng của Hêghen để chống lại phép biện chứng duy vật. Điển hình cho khuynh hướng đó là chủ nghĩa duy ý chí và chủ nghĩa Cantơ mới. Đến thế kỷ XX nó không chỉ dùng quan điểm siêu hình, cô lập và tĩnh tại để bác bỏ phép biện chứng nữa, mà còn tuyên truyền tiến hóa luận tầm thường, chỉ thừa nhận biến đổi về lượng không thừa nhận biến đổi về chất, hoặc tuyệt đối hóa quá trình vận động, phủ nhận sự đứng im tương đối, làm cho phép biện chứng mang màu sắc thần bí

3. Với tư cách là hình thái ý thức tư sản ở giai đoạn xã hội tư sản vào thời kỳ khủng hoảng sâu sắc, triết học phương Tây hiện đại đã không còn mang một hình thức lý luận thống nhất và hoàn chỉnh

Nó phá vỡ sự thống nhất của bản thể luận, nhận thức luận và lôgíc học. Trào lưu chủ nghĩa duy khoa học thoát ly bản thể luận để nghiên cứu một cách cô lập nhận thức luận và phương pháp luận. Nó đề cao khoa học để hạ thấp triết học, quy triết học thành sự tổng hợp của các khoa học cụ thể hoặc sự phân tích về phương pháp mà thực chất là nhằm thủ tiêu triết học

  • Chủ nghĩa nhân bản phi duy lý xuất phát từ việc đề cao giá trị của chủ thể để xây dựng một bản thể luận lấy con người làm trung tâm nhưng lại hạ thấp vai trò nhận thức khoa học của con người đối với thế giới khách quan. Bằng cách đó nó cũng cắt rời bản thể luận, nhận thức luận và lôgic. Tình hình đó phản ánh những mâu thuẫn và sự khủng hoảng sâu sắc của thế giới quan tư sản.

4. Về tổng thể, triết học tư sản hiện đại xuất hiện với tư cách là hình thái ý thức của giai cấp tư sản, nhưng khuynh hướng chính trị của các trường phái lại có sự khác biệt nhất định

Trong đó, có trường phái phản mácxít cực kỳ phản động, biện hộ một cách lộ liễu cho chủ nghĩa tư bản; cũng có trường phái bộc lộ trạng thái hoang mang của tầng lớp trung gian đối với sự khủng hoảng của xã hội tư sản, v.v.. Có một số trường phái triết học đã tiến hành nghiên cứu một số vấn đề cấp bách của thời đại và đã đạt được kết quả nhất định, nhưng do hạn chế bởi lập trường chính trị giai cấp và của phương pháp nhận thức, nên những nghiên cứu đó chưa đưa lại sự giải thích và câu trả lời đúng đắn cho các vấn đề đặt ra

  • Hai trào lưu lớn đã đề cập hai loại vấn đề tương đối quan trọng và cố gắng đưa ra câu trả lời. Đó là:
    • Một là, vấn đề mối quan hệ giữa khoa học kỹ thuật và con người. Sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật có ý nghĩa gì đối với cuộc sống của con người? Chủ nghĩa tư bản rốt cuộc có tiền đồ hay không? Tiền đồ của nhân loại rốt cuộc sẽ ra sao? Trào lưu nhân bản chủ nghĩa hiện đại khi luận giải vấn đề này, có lúc đã phát hiện đúng một số nhược điểm của chủ nghĩa kỹ trị và triết học duy lý, đã vạch ra những mâu thuẫn, khủng hoảng, nhất là hiện tượng tha hóa của xã hội phương Tây hiện đại. Nhưng họ lại giải thích mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa tư bản là do sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật và đời sống vật chất được nâng cao mang lại. Điều đó rõ ràng là sai lầm.
    • Hai là, vấn đề làm thế nào từ tầm cao của triết học mà vạch ra được bản tính của khoa học và các quy luật phát triển của nó. Triết học về khoa học trong triết học phương Tây hiện đại đã có công đặt ra và xử lý một loạt các vấn đề có quan hệ biện chứng với nhau, như sự phát kiến khoa học và sự chứng minh khoa học; lý luận khoa học và hoạt động khoa học; những nhân tố bên trong của khoa học và những điều kiện bên ngoài của khoa học; sự phát triển bình thường của khoa học và bước thay đổi cách mạng của nó; phương pháp lôgic và phương pháp lịch sử, v.v.. Nhưng do các nhà triết học về khoa học ở phương Tây bị hạn chế ở lập trường duy tâm và thiếu sự tự giác vận dụng phép biện chứng, cho nên họ đã không thành công trong việc tổng kết và khái quát một cách đúng đắn những quy luật phát triển của khoa học hiện đại.
  • Tóm lại, các trào lưu triết học hiện đại ngoài mácxít đã phản ánh được một số vấn đề mới của thời đại hiện nay, đã có những tìm tòi, hơn nữa còn đạt được một số thành quả nhận thức nhất định. Nhưng do sự hạn chế về lập trường chính trị giai cấp, do thế giới quan duy tâm và phương pháp siêu hình, họ vẫn không đưa ra được câu trả lời khoa học cho các vấn đề đó, càng không thể chỉ ra phương hướng tiến lên cho nhân loại. Sự thực đó lại một lần nữa chứng minh vai trò của triết học Mac trong thời đại hiện nay.

Tác phẩm, tác giả, nguồn

  • Giáo trình Triết học Mác Lênin
  • Đại học An Giang