Hiệu quả xã hội xét như là mục tiêu

2. Hiệu quả xã hội xét như là mục tiêu

Quan niệm cho rằng Tự nhiên cung cấp mục đích cho một nền giáo dục đích thực và xã hội cung cấp mục đích cho một nền giáo dục xấu, khó tránh khỏi gây ra sự phản đối. Sự phản đối được thể hiện rõ nhất dưới hình thức một học thuyết coi nhiệm vụ của giáo dục là cung cấp đúng cái mà Tự nhiên không thể cung cấp: làm cho cá nhân thích nghi với sự kiểm soát xã hội; làm cho các năng khiếu tự nhiên phải lệ thuộc vào các nguyên tắc xã hội. Không ngạc nhiên khi thấy giá trị của quan điểm về hiệu quả xã hội lại chủ yếu nằm ở ngay chính việc phản đối lại những điểm sai lầm trong học thuyết về sự phát triển tự nhiên; đồng thời, sự phản đối này lại bị lạm dụng khi nó được sử dụng để bỏ qua sự đúng đắn trong quan niệm đó [quan điểm về sự phát triển tự nhiên]. Sự thực là, chúng ta buộc phải dựa vào các hoạt động và thành tựu của đời sống liên kết để hiểu được sự phát triển của năng lực, tức hiệu quả, nghĩa là gì. Sai lầm nằm ở việc ngụ ý rằng chúng ta phải chọn các biện pháp làm cho các năng lực ấy phải lệ thuộc thay vì chọn các biện pháp sử dụng chúng để đem lại hiệu quả. Học thuyết [về hiệu quả xã hội] trở nên thích đáng nếu chúng ta thừa nhận hiệu quả xã hội không phải là giành được do ép buộc thụ động mà do chủ động sử dụng các khả năng của cá nhân vào các việc làm mang ý nghĩa xã hội.

(1) Sau khi thể hiện thành các mục tiêu cụ thể, hiệu quả xã hội ngụ ý vai trò quan trọng của năng lực nghề nghiệp. Con người không thể sống mà thiếu các phương tiện sinh sống; cách sử dụng và tiêu thụ các phương tiện đó có ảnh hưởng sâu sắc tới mọi mối quan hệ giữa con người với nhau. Nếu một cá nhân không thể tự kiếm sống cho bản thân mình và con cái, anh ta trở thành vật cản hoặc là một kẻ sống dựa vào hoạt động của những người khác. Anh ta tự bỏ lỡ một trong những kinh nghiệm mang tính giáo dục bậc nhất của đời sống. Nếu anh ta không được dạy để sử dụng đúng đắn các sản phẩm của nền công nghiệp, anh ta sẽ có nguy cơ lớn tự làm cho mình mất giá trị và xúc phạm những người khác bằng việc anh ta sở hữu của cải. Không một kiểu giáo dục nào có thể bỏ qua những mối quan tâm cơ bản như vậy. Vậy mà, nhân danh những lý tưởng cao quý và thiêng liêng, nền giáo dục đại học không chỉ thường xuyên bỏ qua các mối quan tâm ấy, mà nó còn tỏ ra coi thường như thể đó chưa phải là mối quan tâm có tính giáo dục. Cùng với sự thay đổi từ một xã hội cai trị bằng tập đoàn sang một xã hội dân chủ, lẽ đương nhiên người ta đề cao vai trò của một nền giáo dục nhằm mục đích giúp cho con người tiến bộ về mặt kinh tế trong cuộc sống xã hội, và có đủ khả năng quản lý các nguồn lực kinh tế một cách hữu ích thay vì đơn thuần nhằm mục đích khoe khoang và xa hoa.

Tuy nhiên, có nguy cơ lớn sau đây: trong khi kiên quyết theo đuổi mục đích trên, các điều kiện và chuẩn mực kinh tế hiện hữu sẽ được chấp nhận như là không thay đổi được nữa. [Nhưng] một tiêu chí dân chủ lại đòi hỏi chúng ta phải phát triển năng khiếu tự nhiên để một cá nhân có đủ năng lực lựa chọn và tạo dựng sự nghiệp riêng. Nguyên tắc này bị vi phạm khi người ta có ý định chuẩn bị sẵn các cá nhân cho các nghề nghiệp được xác định rõ ràng, nghề nghiệp được lựa chọn không phải dựa trên các năng khiếu bẩm sinh đã qua luyện rèn, mà dựa trên sự giàu có và địa vị xã hội của cha mẹ. Trên thực tế, nền công nghiệp vào thời đại ngày nay đang trải qua những đổi thay nhanh chóng và bất ngờ nhờ sự ra đời của những phát minh mới mẻ. Nhiều nghề nghiệp mới mẻ ra đời, và nhiều nghề nghiệp truyền thống đang trải qua thay đổi lớn. Do đó, một ý định đào tạo một phương thức hiệu quả quá ư cụ thể sẽ làm thất bại ngay chính mục đích của nó. Khi nghề nghiệp thay đổi phương pháp, các cá nhân đó bị bỏ rơi mà có ít khả năng để tự thích nghi so với nếu như trước đó họ được hưởng một sự đào tạo ít hạn định hơn. Nhưng trên hết, cơ cấu nền công nghiệp của xã hội ngày nay, giống như mọi xã hội từng tồn tại trước đây, chứa đựng đầy rẫy những bất bình đẳng. Nền giáo dục đổi mới có mục tiêu như sau: tham gia vào việc sửa chữa đặc quyền bất công và sự chiếm đoạt bất công, chứ không phải duy trì chúng mãi mãi. Ở bất cứ nơi nào mà kiểm soát xã hội nghĩa là hoạt động của các cá nhân bị lệ thuộc vào uy quyền giai cấp, khi ấy xảy ra nguy cơ rằng sự giáo dục nghề nghiệp sẽ bị chi phối bởi việc chấp nhận hiện trạng. Khi đó, những khác biệt về cơ hội kinh tế sẽ quyết định nghề nghiệp tương lai của các cá nhân. Chúng ta vô tình làm hồi sinh những khiếm khuyết của hệ thống lý luận theo kiểu Platon (xem Chương VII, phần 3) nhưng lại bỏ sót phương pháp phân công lao động xã hội đầy tiến bộ của lý luận ấy.

(2) Hiệu quả công dân, hoặc tư cách công dân tốt. Dĩ nhiên, sẽ là tùy tiện khi tách rời năng lực nghề nghiệp ra khỏi khả năng làm công dân tốt. Song, từ ngữ thứ hai [tư cách công dân tốt] có thể được dùng để chỉ một số phẩm chất mơ hồ hơn [từ ngữ] năng lực nghề nghiệp. Những phẩm chất đó bao gồm, từ bất cứ phẩm chất nào ở một con người bầu bạn dễ chịu, cho đến tư cách công dân hiểu theo nghĩa chính trị: tư cách công dân tốt hàm nghĩa khả năng xét đoán sáng suốt con người và các biện pháp và khả năng tham gia với vai trò rõ ràng trong việc tạo ra luật cũng như tuân thủ luật. Hiệu quả công dân xét như là mục tiêu ít nhất đã có công giúp chúng ta tránh được quan niệm về một sự đào tạo năng lực tinh thần chung chung. Nó lưu ý tới sự kiện rằng, năng lực bao giờ cũng có liên quan đến hoạt động nào đó, và rằng những điều cần thiết phải làm hơn cả là những điều đòi hỏi các mối quan hệ giữa một người với những người khác.

Ở đây, một lần nữa chúng ta lại phải cảnh giác với cách hiểu quá hạn hẹp về mục tiêu. Vào những giai đoạn nào đó, một cách hiểu riêng biệt thái quá đã loại trừ khám phá khoa học, bất chấp sự thật rằng suy cho cùng thì việc duy trì tiến bộ xã hội phụ thuộc vào khám phá khoa học. Bởi các khoa học gia thường được coi là những người mơ mộng sính lý thuyết, họ hoàn toàn thiếu năng lực xã hội. Cần ghi nhớ rằng, về cơ bản, hiệu quả xã hội không gì khác chính là khả năng tham gia vào một sự trao đổi kinh nghiệm. Nó bao hàm toàn bộ những gì khiến kinh nghiệm của một người trở nên đáng giá hơn đối với những người khác, và toàn bộ những gì giúp một người tham gia một cách đầy đủ hơn vào kinh nghiệm có giá trị của người khác. Khả năng sáng tạo và cảm thụ nghệ thuật, khả năng giải trí, sử dụng thời gian rảnh rỗi một cách có ý nghĩa, từ những yếu tố quan trọng hơn của hiệu quả xã hội so với những yếu tố thường được gắn theo quy ước với tư cách công dân.

Theo nghĩa rộng nhất, hiệu quả xã hội hoàn toàn nghĩa là quá trình làm cho tư duy trở nên phù hợp về mặt xã hội để nó tham gia thực sự vào quá trình biến các kinh nghiệm trở thành có thể truyền đạt được nhiều hơn nữa; tham gia vào quá trình phá vỡ những rào cản của sự phân tầng xã hội khiến cho các cá nhân không tiếp thu được những mối hứng thú của người khác. Khi hiệu quả xã hội bị giới hạn vào dịch vụ của các hành động công khai, khi ấy thành phần quan trọng nhất của hiệu quả xã hội (bởi đó là cái duy nhất đảm bảo cho hiệu quả xã hội) - khả năng cảm thông một cách có hiểu biết hoặc thiện chí - đã bị bỏ quên. Bởi khả năng cảm thông xét như một phẩm chất đáng có, là điều còn hơn cả xúc cảm đơn thuần; nó là một khả năng tưởng tượng, do học được mà có, về những gì con người có chung và một khả năng phẫn nộ trước bất cứ điều gì chia rẽ con người mà lẽ ra có thể tránh được. Đôi khi quan tâm nhân từ tới người khác lại chỉ là sự vô tình che đậy một ý định áp đặt người đó chấp nhận điều tốt đẹp thay vì giải phóng họ để họ có thể tìm kiếm và tìm thấy điều tốt đẹp bằng sự lựa chọn của bản thân. Hiệu quả xã hội, thậm chí sự phục vụ xã hội, sẽ trở thành công việc cực nhọc và vô cảm nếu tách rời khỏi sự thừa nhận thực sự về những lợi ích đa dạng mà cuộc đời có thể đem lại cho những con người khác nhau, và nếu tách rời khỏi niềm tin vào lợi ích xã hội của việc khuyến khích mỗi cá nhân tự tìm cho mình sự lựa chọn thông minh.

Tác phẩm, tác giả, nguồn

  • Tên sách: Dân ghủ và giáo dục
  • Tác giả: John Dewey
  • Dịch giả: Phạm Anh Tuấn
  • Công ty phát hành: Phương Nam
  • Nhà xuất bản: NXB Tri Thức, 03/2010
  • Thực hiện ebook: tamchec (3/10/2014)
  • Soát lỗi: thanhhaitq, tamchec
  • Nguồn: tve-4u.org
"Like" us to know more!