Giáo dục xét như là sự kiến tạo

3. Giáo dục xét như là sự kiến tạo

Tương phản với cả hai quan niệm về giáo dục - [quan niệm coi] giáo dục là sự bộc lộ năng lực tiềm ẩn từ bên trong, và giáo dục là sự đào tạo từ bên ngoài, bất kể nhờ vào thế giới tự nhiên vật chất hay nhờ vào những sản phẩm của nền văn minh trong quá khứ, ý niệm “tăng trưởng” đã dẫn đến quan niệm coi giáo dục là tiến trình liên tục tái kiến tạo và tái tổ chức lại kinh nghiệm. Giáo dục bao giờ cũng có một mục đích trực tiếp, và chừng nào mà hoạt động vẫn còn mang tính giáo dục, chừng đó nó đạt được mục đích: biến đổi trực tiếp đặc tính của kinh nghiệm. Trên bình diện giáo dục, đời sống ấu thơ, thanh xuân, trưởng thành đều ngang hàng nhau, hiểu theo nghĩa cái gì thực sự học được tại mỗi giai đoạn bất kỳ của kinh nghiệm, thì đều làm thành giá trị của kinh nghiệm ấy, và hiểu theo nghĩa rằng nhiệm vụ chính của sự sống tại mọi thời điểm là làm cho sự sống đang diễn ra ấy góp phần vào việc làm phong phú ý nghĩa có thể nhận ra của đời sống.

Như vậy, chúng ta đi tới một định nghĩa mang tính chuyên môn về giáo dục: sự tái kiến tạo hoặc tái tổ chức lại kinh nghiệm đã làm tăng thêm ý nghĩa cho kinh nghiệm, và nâng cao năng lực điều khiển tiến trình của kinh nghiệm xảy ra sau đó. (1) Sự làm tăng thêm ý nghĩa cho kinh nghiệm tương ứng với sự làm gia tăng khả năng nhận ra các mối liên hệ và tính liên tục của các hoạt động mà chúng ta tham gia. Mọi hoạt động bao giờ cũng bắt đầu dưới dạng mang tính xung năng; tức nó mù quáng. Nó không biết mục đích của nó là gì; nghĩa là: đâu là mối quan hệ tương giao giữa nó với các hoạt động khác. Hoạt động nào chứa đựng sự giáo dục hoặc sự truyền đạt thì hoạt động ấy khiến ta nhận ra được các mối liên hệ nào đó mà trước đó chúng không thể nhận ra. Trở lại ví dụ đơn giản của chúng ta: một đứa trẻ với tay chạm vào một vật đang cháy, nó bị bỏng. Kể từ đó trở đi nó biết rằng một hành động sờ mó nào đó liên quan đến hành động thị giác nào đó (và ngược lại) đồng nghĩa với nóng và đau đớn; hoặc giả, một nguồn phát sáng nhất định nào đó thì đồng nghĩa với nguồn tạo ra sức nóng. So với hành động của đứa trẻ nói trên, hành động nghiên cứu về lửa của một nhà khoa học trong phòng thí nghiệm là không hề khác nhau về nguyên lý. Bằng việc thực hiện những công việc nhất định, ông ta tạo ra những mối liên hệ nhất định giữa sức nóng và những sự vật khác mà trước đó chúng bị bỏ qua. Bằng cách ấy, hành động của ông ta trong mối liên hệ với các sự vật đó có thêm ý nghĩa; ông ta biết rõ hơn những điều mình đang làm hoặc “sắp làm” nếu như ông ta buộc phải tiếp xúc với chúng; ông ta dự kiến được những hệ quả thay vì đơn thuần để mặc chúng xảy ra - tức nói về một điều như nhau theo các cách tương tự. Đồng thời với hành động của nhà khoa học, ngọn lửa đã được tăng thêm về ý nghĩa; toàn bộ những gì được biết về sự đốt cháy, quá trình oxy hóa, ánh sáng và nhiệt độ, đều có thể trở thành một bộ phận gắn liền với nội dung lý thuyết của ngọn lửa.

(2) Mặt khác, một kinh nghiệm mang tính giáo dục bao giờ cũng tạo ra thêm một năng lực điều khiển hoặc kiểm soát sau đó. Bảo rằng một người biết được điều anh ta định làm hoặc anh ta có thể dự kiến được những hệ quả nào đó nghĩa là nói rằng anh ta dĩ nhiên có thể tiên liệu tốt hơn điều sắp xảy ra; rằng vì thế anh ta có thể chuẩn bị sẵn sàng hoặc chuẩn bị trước sao cho đạt được những hệ quả có lợi và ngăn chặn những hệ quả không mong muốn. Vậy thì, một kinh nghiệm thực sự mang tính giáo dục được phân biệt một mặt với một hoạt động máy móc và mặt khác với một hoạt động theo ý thích thất thường là ở chỗ sau đây: có sự truyền đạt kiến thức và sự nâng cao năng lực. (a) Trong trường hợp thứ hai, anh ta “không quan tâm tới điều đang xảy ra”; anh ta để mặc cho tình cảm lôi cuốn và lảng tránh việc liên hệ những hệ quả của hành động (bằng chứng cho thấy mối liên hệ giữa hành động của anh ta với những sự vật khác) và bản thân hành động. Người ta thường tỏ ra khó chịu với một hoạt động ngẫu nhiên vô cớ kiểu như vậy, họ coi đó là trò tinh nghịch cố ý hoặc sự vô ý thức hoặc vô tổ chức. Nhưng có một xu hướng tìm hiểu nguyên nhân của những hoạt động vô cớ như vậy trong khuynh hướng tính cách của trẻ em, tách rời khỏi mọi nguyên nhân khác. Nhưng thực ra hoạt động loại đó bao giờ cũng có tính chất bùng phát và nó xuất phát từ sự kém thích nghi với môi trường. Các cá nhân bao giờ cũng hành động theo ý thích thất thường hễ khi nào họ hành động dưới sự chỉ huy từ bên ngoài hoặc bị ra lệnh mà không có một mục đích của riêng họ hoặc họ không nhận ra được mối quan hệ giữa hành vi của họ và những hành động khác. Một người có thể học trong quá trình “làm” dù anh ta không hiểu công việc đó; thậm chí ngay cả trong hành động thông minh nhất, chúng ta làm mà hầu như không phải do chủ định, bởi hầu hết các mối liên hệ của hành động có ý định hữu thức lại không được nhận ra hoặc không được tiên liệu. Song, chúng ta “học” chỉ bởi vì sau khi hành động đã được hoàn thành thì chúng ta nhận ra những kết quả mà trước đó chúng ta không nhận ra. Thế nhưng hầu hết công việc tại nhà trường lại cốt ở việc đặt ra những quy tắc để học sinh hành động theo cách mà ngay cả khi học sinh đã hoàn thành công việc, chúng vẫn không thể nhận ra mối liên hệ giữa kết quả - tức câu trả lời - và phương pháp mà chúng theo đuổi. Trong chừng mực liên quan đến học sinh, toàn bộ vấn đề nằm ở một thủ thuật và một kiểu phép mầu. Về bản chất, hành vi như vậy là mang tính chất thất thường, và nó dẫn đến những thói quen thất thường, (b) Hành động theo thói quen cứng nhắc, hoặc hành động máy móc: [loại hành động này] có thể đem lại kỹ năng làm tốt một công việc cụ thể nào đó. Trong chừng mực ấy, hành động đó có thể được coi là có tác dụng giáo dục. Song, nó không dẫn đến việc nhận ra thêm các mối quan hệ và liên hệ; nó hạn chế thay vì mở rộng ý nghĩa-tầm nhìn. Và bởi vì môi trường thay đổi và cách hành động của chúng ta phải được thay đổi để duy trì mối liên hệ cân bằng với sự vật, cho nên vào thời điểm quyết định nào đó, thói quen hành động bất biến và biệt lập sẽ trở thành điều gây tai hại. “Sự tài giỏi” vốn được khoe khoang, hóa ra lại là sự kém cỏi thô thiển.

Khác biệt căn bản giữa quan niệm coi giáo dục là sự tái kiến tạo liên tục và các quan niệm phiến diện khác từng bị phê phán tại chương này và chương trước [Chương V] là ở chỗ nó đồng nhất mục đích (kết quả) với tiến trình. Hiểu từng chữ một thì phát biểu này tự mâu thuẫn với chính nó, song chỉ là trên phương diện lời nói mà thôi. Phát biểu đó có nghĩa là, kinh nghiệm xét như một tiến trình tích cực, đang chiếm lĩnh thời gian và giai đoạn đến sau hoàn thiện phần có trước của kinh nghiệm; nó [kinh nghiệm] làm sáng tỏ các mối liên hệ có tham gia vào song cho tới lúc này chưa được nhận ra. Như thế, kết quả đến sau làm bộc lộ ý nghĩa của kết quả có trước, trong khi đó kinh nghiệm xét như một cái toàn bộ, củng cố một xu hướng hoặc khuynh hướng đạt tới những đối tượng mang ý nghĩa đó. Xét với tính chất ấy, mọi kinh nghiệm hoặc mọi hoạt động xảy ra liên tục đều mang tính giáo dục, và mọi sự giáo dục đều nằm ở việc có được những kinh nghiệm như thế.

Còn lại điều duy nhất sau đây cần được chỉ ra (nó sẽ được lưu ý nhiều hơn ở phần sau): sự tái kiến tạo kinh nghiệm có thể mang tính xã hội cũng như mang tính cá nhân. Vì mục đích đơn giản hóa, tại các chương trước chúng ta đã phát biểu phần nào như thể giáo dục trẻ em - làm cho chúng hiểu được cái tâm hồn của cộng đồng xã hội mà chúng là thành viên - tức là gần giống như việc trẻ em phải đuổi kịp cộng đồng người lớn về năng lực và các nguồn lực. Quan niệm này chủ yếu phù hợp với những xã hội ít thay đổi - tức những xã hội dùng việc duy trì tập quán vững chắc làm thước đo giá trị. Song quan niệm này không phù hợp tại những cộng đồng tiến bộ. Họ [những cộng đồng tiến bộ] nỗ lực gây ảnh hưởng tới kinh nghiệm của người trẻ tuổi để thay vì tái tạo lại những thói quen hiện hành, những thói quen tốt đẹp hơn phải được hình thành, và bằng cách đó xã hội của những người trưởng thành trong tương lai phải tự nó tiến bộ hơn. Xưa nay con người đều hiểu rõ phần nào rằng giáo dục có thể được sử dụng một cách hữu thức để loại bỏ những điều xấu xa hiển nhiên của xã hội nhờ việc hướng dẫn người trẻ tuổi đi theo những con đường không sản sinh ra những điều xấu và hiểu được phần nào về quy mô của giáo dục xét như là công cụ thực hiện những hi vọng tốt đẹp hơn của con người. Nhưng chắc chắn chúng ta còn lâu mới hiểu được hiệu quả tiềm tàng của giáo dục xét như một phương thức kiến tạo của tiến bộ xã hội, còn lâu chúng ta mới hiểu được rằng giáo dục không chỉ là sự phát triển của trẻ em và thanh niên, nó còn là sự phát triển của xã hội tương lai mà trẻ em và thanh niên là thành viên.

Tác phẩm, tác giả, nguồn

  • Tên sách: Dân ghủ và giáo dục
  • Tác giả: John Dewey
  • Dịch giả: Phạm Anh Tuấn
  • Công ty phát hành: Phương Nam
  • Nhà xuất bản: NXB Tri Thức, 03/2010
  • Thực hiện ebook: tamchec (3/10/2014)
  • Soát lỗi: thanhhaitq, tamchec
  • Nguồn: tve-4u.org
"Like" us to know more!