Có nhiều chân lý chỉ đúng 50%

3. Có nhiều chân lý chỉ đúng 50%

Một quy tắc nữa là nên nhớ rằng có những chân lý sai đến 50%, và những chân lý này thường là những châm ngôn, tục ngữ.

La Rochefoucauld một văn sĩ ở thế kỷ 17 của Pháp sở dĩ nổi danh là biết lợi dụng những điều tôi mới nói. Ông tìm những chân lý đúng 50% rồi nói ngược lại thiên hạ, thế là thiên hạ để ý tới ông liền.

Chẳng hạn ta thường nghĩ rằng công việc tay chân làm cho trí óc đỡ lo lắng, nhờ vậy mà kẻ nghèo đỡ khổ. Điều đó đúng, có lẽ đúng trên 50%, nhưng không phải lúc nào cũng đúng: không phải lúc nào làm việc bằng tay chân cũng hết lo lắng, có khi công việc tay chân quen quá rồi, ta làm như cái máy, thành thử óc ta vẫn có thể lo lắng về việc khác được; vả lại làm việc bằng tinh thần cũng có thể giúp ta bớt lo, bạn có thể thí nghiệm: lúc nào nóng ruột chờ ai, bạn lấy toán ra làm hoặc mời một người quen lại chơi cờ thì sẽ hết lo ngay.

Nhận thấy rằng La Rochefoucauld nói trái hẳn lại: Sự làm việc bằng tay chân làm cho nỗi lo lắng của trí não tăng lên, vì vậy mà những người nghèo hóa khổ sở. Rõ là ngược đời, mà cũng có phần đúng.

Tôi lấy hai thí dụ nữa.

Kipkis.com-Luyen-li-tri-13.jpg

Cả hai bên đều đúng.

Trong kho tàng tục ngữ, ta cũng lượm được nhiều chân lý đúng 50% như vậy. Chẳng hạn, tục ngữ nói:

Một con sâu làm rầu nồi canh.

Mà ta cũng có thể nói: Một con sâu không làm rầu nồi canh.

Tục ngữ nói:

Giàu điếc sang đui.

Nhưng cũng nói:

Phú quý sinh lễ nghĩa

Ta nói:

Trông mặt mà bắt hình dong

Con lợn có béo cỗ lòng mới ngon.

Nhưng cũng lại nói:

Xanh vỏ đỏ lòng.

Người Pháp có câu:

Tel père tel fils (Cha nào con nấy)

Lại có câu:

A père avare, fils prodique.

(Cha hà tiện thì con hoang phí).

Đã nói:

Qui ne rique rien n'a rien

(Không chịu liều thì không có gì cả).

Lại nói:

La fortune vient en dormant

(Thần tài tới trong khi ta ngủ)

Những chân lý đúng 90% hay 95% còn nhiều hơn nữa, có thể nói là bao trùm hết mọi lĩnh vực. Có lẽ vì vậy mà người Pháp nói: “L'exception confirme la règle”: hễ thấy có lệ ngoại thì biết rằng quy tắc đúng. Nhưng chính câu đó cũng chỉ đúng với tỷ số nào thôi. Và ta phải nghi ngờ rằng lệ ngoại không đủ chứng minh rằng quy tắc đúng. Tôi còn nhớ có sách chép tiểu sử Mạc Đĩnh Chi nói tướng ông xấu quá, thầy tướng Tàu không biết ông thông minh và vinh hiển nhờ đâu, một hôm lén theo gót ông tới cầu tiêu và tìm ra được tướng quý của ông. Nếu chuyện đó không phải là chuyện bịa thì người Tàu đó đã không tin thuyết L'exception confirme la règle nên phải đặt ra một định luật mới rất kỳ cục. Như vậy còn hơn là mỗi lần thấy một lệ ngoại chẳng cần tìm hiểu, vội tin rằng có lệ ngoại là quy tắc đúng.

*

* *

Tác phẩm, tác giả, nguồn

  • Tác phẩm: Luyện lí trí
  • Tác giả: Nguyễn Hiến Lê
  • Nhà xuất bản: Văn hoá thông tin
  • Năm xuất bản: 2003
  • Tạo eBook lần đầu: Trieuhoa
  • Tạo lại: Goldfish
  • Nguồn: thuvien-ebook.com

Có thể bạn muốn xem

"Like" us to know more!