Ban cua (Sốt thương hàn)

Chương 48. Ban cua (Sốt thương hàn)

Nghĩ cho kỹ, không phải vô cớ mà đồng bào miền quê ta sợ “ban” nhất là ban cua, còn gọi là ban bạch (ban trắng) hay thương hàn. Trước thời kỳ có thuốc kháng sinh, bệnh ban cua quả thật là một bệnh đáng sợ.

Ma trêu quỷ hờn:

Bé nóng đi nóng lại dai dẳng hằng tháng trời, ói mửa, đau bụng, bỏ ăn bỏ uống, lúc tỉnh lúc mê, nói sảng, bắt “chuồn chuồn” như ma nhập, quỉ ám. Nếu may mà sống sót thì sau cơn bệnh chỉ còn da bọc xương, đi không muốn nổi, húp cháo thêm vài tháng nữa mới bình thường trở lại; còn chẳng may bị chết vì trụy mạch hay xuất huyết trầm trọng hoặc lủng ruột, nhất là lủng ruột - thường xuất hiện vào tuần lễ thứ ba, khiến người ta tưởng vì ăn uống không cữ kiêng nên mới bị biến chứng này. Do đó, bé mắc bệnh bị cữ ăn đến nỗi thành ốm đói (ban khỉ) làm mồi ngon cho những bệnh khác như lao phổi, lao màng não, viêm phổi... Vì thiếu vệ sinh cá nhân cũng như vệ sinh công cộng, bệnh ở ta thường xuất hiện từng vùng dưới hình thức một bệnh dịch càng gieo rắc kinh hoàng cho mọi người.

Vì không biết rõ nguyên nhân bệnh, chỉ căn cứ trên những triệu chứng, bệnh trạng, có lúc tưởng như “ma trêu quỉ hờn” đó, ta không lấy làm lạ khi thấy bệnh được chữa bằng thầy bà, bùa ngải, cắt đốt... và được gọi bằng nhiều tên khác nhau. Người gọi thương hàn, người gọi ban bạch, ban trắng, ban cua... Ban bạch hay ban trắng vì người ta thấy ở da người bệnh có những đốm trắng, những đốm đó chính là mồ hôi đọng lại, khô đi ở lỗ chân lông. Vì bệnh lâu ngày, người bệnh không được tắm rửa gì cả nên có hiện tượng đó. Chỉ cần lau sạch là hết. Nhưng tại sao “cua” thì chịu. Tại lưỡi trẻ bệnh trắng? Tại lúc chết trẻ bệnh sùi bọt mép như con cua sùi bọt cua? Có người quả quyết thấy hình dạng con cua nổi lên ở da người bệnh. (Tôi nhớ có lần khám một trẻ bệnh có lá lách sưng rất lớn, gần tới lỗ rún. Người nhà nói với tôi là bé bị thư con rùa trong bụng. Kể ra cũng có lý vì sờ lá lách có cạnh giống con rùa thực! Cũng may là ta không có thứ ban rùa).

Thâm hiểm khôn lường:

Sốt thương hàn (ban cua) do vi trùng Salmonella typhi gây ra. Bệnh có thể xảy ra ở bất cứ tuổi nào. Ở nông thôn, bệnh thường truyền qua nước uống thiếu vệ sinh, nước sông, nước giếng. Ở thành phố thì trong thức ăn: sữa, kem, rau sống, sò, ốc, bánh trái... Rất hiếm khi bệnh truyền trực tiếp từ người này sang người khác. Một người đang mắc bệnh hay đã khỏi bệnh rồi vẫn chứa trong ruột khá nhiều vi trùng Salmonella typhi và vi trùng này theo phân ra ngoài, nước mưa trôi vào các cống rãnh, sông ngòi, hồ ao, giếng nước. Người uống nước dơ đó sẽ mắc bệnh. Các thứ rau cải được tưới bằng... phân người dĩ nhiên là ổ chứa vi trùng Salmonella! Loại vi trùng này có thể gây ngộ độc thực phẩm thông thường hoặc bệnh thương hàn.

Thời kỳ tiềm ẩn khoảng 15 ngày, không có triệu chứng gì rõ rệt rồi phát khởi một cách cũng thâm hiểm khôn lường. Bé nóng 39° - 40°C một cách dai dẳng trong 5, 7 ngày, cứ bớt rồi lại nóng, rã rượi, mệt mỏi, khó ngủ nhức đầu, chảy máu cam, thường ăn không tiêu, bón, ói mửa, đau bụng lâm râm ở vùng bụng dưới bên mặt và ho. Sau đó, bệnh vẫn tiếp tục nóng cao. Có khi bé bị mê sảng, nói xàm, nhưng thường là ở trạng thái lờ đờ nửa thức nửa ngủ, lưỡi trắng hay có đốm đỏ, môi nứt nẻ, lá lách có khi sưng lớn, bỏ ăn, tiêu chảy... Nếu không được chữa đúng lúc, bệnh sinh nhiều biến chứng như viêm gan, viêm thận, viêm phổi, viêm màng não... Nhưng thường nhất và nguy hiểm nhất là trụy tim mạch, xuất huyết và lủng ruột.

Lúc bệnh khởi đầu, nếu nghi ngờ ta có thể cho cấy máu để tìm bệnh. Vào tuần lễ thứ hai - nghĩa là khi bé bị nóng đã 7, 8 ngày - cho thử huyết thanh định bệnh. Ngoài ra có thể tìm vi trùng trong phân hoặc cấy máu.

Một người mắc bệnh thương hàn cả năm sau cũng còn vi trùng trong phân. Do đó, vấn đề vệ sinh công cộng thực quan trọng. Đi tiêu bừa bãi là một cách truyền bệnh tốt nhất. Nếu chữa sớm và đúng, bệnh sẽ khỏi trong vòng mười hôm. Thường thường, bác sĩ cho uống thuốc ít nhất trong 2 tuần lễ để tránh tái phát. Trong suốt thời gian điều trị, bé phải được chăm sóc, canh chừng, có triệu chứng gì của biến chứng thì can thiệp ngay. Thí dụ xuất huyết nhiều phải truyền máu, lủng ruột thì phải mổ mới cứu nổi. Nhiều người đi bác sĩ một lần, uống thuốc vài ngày thấy bớt nóng, bỏ luôn, sau nóng lại hoặc sinh biến chứng thực tai hại.

Dưỡng bệnh khó khăn:

Thời kỳ bệnh lâu dài, khó khăn, dễ bị bệnh trở lại. Người bệnh mất sức nhiều vì bị cữ ăn quá đáng trong thời gian bệnh. Ngày nay, người ta biết rằng không phải vì ăn mà lủng ruột mà lủng ruột là vì độc tố của vi trùng. Thí nghiệm cho thấy là không ăn uống gì cũng vẫn có thể bị lủng ruột vào khoảng cuối tuần lễ thứ hai. Nếu chữa sớm và đúng cách thì không ngại biến chứng này. Vì sợ lủng ruột, bé bệnh vì bị cữ ăn quá đáng khiến sức khỏe càng suy nhược, khó bình phục. Những ngày đầu khi sốt nhiều bé bỏ ăn hay ăn ít thôi, lúc đó nên cho bé ăn cháo lỏng, có thể nấu với thịt bằm hay cá. Khi hết sốt bé có thể từ từ ăn uống bình thường lại. Bé có thể ăn cơm, thịt, cá, trứng, sữa để có đủ năng lượng và chất bổ cho mau lại sức.

Tóm lại bệnh ban cua hay sốt thương hàn ngày nay không còn là một bệnh ghê gớm nữa. Có nhiều thứ thuốc chữa rất công hiệu. Không nên tự ý dùng Chloramphénicol bừa bãi vừa có thể nguy hiểm vì bệnh suy tủy vừa làm vi trùng lờn thuốc. Bệnh thương hàn giai đoạn đầu cũng có những triệu chứng gần giống bệnh sốt xuất huyết, bé phải được bác sĩ chăm sóc, điều trị. Không cần cữa ăn quá đáng như xưa vì đó là một thành kiến sai lầm. Hiện nay đã có thuốc chủng ngừa, tuy nhiên quan trọng nhất vẫn là giữ vệ sinh cá nhân và vệ sinh công cộng.

Ban “đen”

Bà con mình sợ “ban đen” cũng phải. Thực ra đó là một bệnh rất nguy hiểm do vi trùng Não mô cầu (Méningococcus) gây ra. Dạng viêm màng não thì trẻ đột ngột sốt cao, đau đầu, ói mửa vọt, thóp phồng căng, co giật, làm kinh và đặc biết nổi lốm đốm đen tím ở da, lan tỏa, dạng bản đồ. Phải đưa trẻ tức khắc đến bệnh viện. Đừng nói là “ban đen” rồi chần chờ, đi chữa ở thầy ban, trẻ sẽ không qua khỏi. Trường hợp nặng hơn là nhiễm trùng huyết do não mô cầu, vết tử ban dạng bản đồ lan tỏa nhanh, trụy tim mạch và dễ tử vong trong vòng 24 tiếng.

Tóm lại, một trẻ bị sốt cao, nôn mửa, ói vọt, làm kinh thì phải đưa ngay đi cấp cứu, không thể mất thời giờ vô ích.

Tác phẩm, tác giả, nguồn

  • Tác phẩm: Viết cho các bà mẹ sinh con đầu lòng
  • Tác giả: BS Đỗ Hồng Ngọc (Trang nhà: dohongngoc.com)
  • Nhà Xuất bản Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh
  • Đánh máy lại: YM! Huong_nl2013
Don't forget to follow us on Facebook!