Bệnh học tế bào

Bệnh học tế bào

TS. Nguyễn Thế Dân

I. Tế bào - Sự phối hợp chức năng giữa TB và môi trường

+ Tế bào:

- TB là đơn vị sống cơ bản của cơ thể, TB cấu tạo nên các mô, các mô cấu tạo nên các cơ quan (phủ tạng). Các cơ quan cấu tạo nên cơ thể. Khi các TB bị tổn thương, cơ thể sẽ biểu hiện bệnh lý.

- Để tồn tại và phát triển, TB luôn có sự trao đổi chất với môi trường và phối hợp chức năng giữa các TB trong cơ thể.

+ Sự trao đổi giữa TB và môi trường:

TB trao đổi với môi trường bằng 2 quá trình đồng hoá và dị hoá.

- Đồng hoá là quá trình TB thu nhận các chất từ môi trường vào trong TB, biến đổi các chất này thành các chất có lợi cho sự tồn tại và phát triển TB.

- Dị hoá là quá trình Tb biến các sản phẩm thu nhận từ môi trường thành các sản phẩm chuyển hoá (những yếu tố phát triển, protein, KT…) và giải phóng các sản phẩm đó ra môi trường.

Sơ đồ giải thích quá trình đồng hoá và dị hoá

Hình ảnh từ benhhoc.com

- Bình thường quá trình đồng hoá và dị hoá luôn ở trạng thái cân bằng

- Khi quá trình đồng hoá và dị hoá không còn ở trạng thái cân bằng. Tế bào sẽ bị tổn thương, cơ thể biểu hiện bệnh lý.

Ví dụ: - TB thu nhận những chất không thể chuyển hoá được dẫn đến tích tụ trong TB (bệnh bụi phổi).

- Ứ đọng nhiều các sản phẩm chuyển hoá trong bào tương TB, ảnh hưởng chức năng TB (ứ mỡ trong TB gan).

+ Sự phối hợp chức năng giữa các TB:

TB có 3 phương thức phối hợp chức năng cơ bản:

- Kích thích tự tiết (autocrine):

- Kích thích cận tiết (paracrine):

- Kích thích nội tiết (endocrine):

+ Kích thích tự tiết (autocrine):

TB tự tiết ra chất kích thích TB hoạt động chức năng.

Ví dụ: Lympho T tiết ra IL-2 (interleukin-2), IL-2 tác động lên các thụ thể (receptor) trên bề mặt TB làm cho các TB này hoạt động chức năng.

+ Kích thích cận tiết (paracrine):

TB sinh ra các chất kích thích TB lân cận cùng hoạt động chức năng.

Ví dụ: Trong quá trình tiêu hoá, TB thần kinh nội tiết G ở niêm mạc dạ dày tiết ra chất Gastrine, kích thích các tế bào viền xung quanh tiết ra cid chlohydric.

+ Kích thích nội tiết (endocrine):

TB sinh ra các chất kích thích, đổ vào trong dòng máu, các chất này đi theo dòng máu đến kích thích các TB ở các nơi khác trong cơ thể cùng hoạt động chức năng.

Ví dụ: TB B tuỵ nội, tiết ra insulin đổ vào trong máu. Insulin đi đến kích thích các TB gan, cơ, mỡ, làm tăng vận chuyển glucosa qua màng TB và dự trữ dưới dạng glucogen. Như thế, insulin làm hạ đường huyết.

+ Sơ đồ về sự phối hợp chức năng TB

Hình ảnh từ benhhoc.com

Như vậy:

  • Mỗi TB bào là một đơn vị sống cơ bản, nhưng các TB có mối liên quan chặt chẽ với môi trường và có sự phối hợp chức năng giữa các TB.
  • Tổn thương cơ bản củaTB là các hình thức phản ứng khác nhau của TB trước các tác nhân bất lợi làm biến đổi cân bằng sinh học, ảnh hưởng đến sự sống của TB.

II. Nguyên nhân tổn thương TB:

  • Thiếu hoặc giảm oxy
  • Các tác nhân vật lý: chấn thương, bỏng, tia xạ
  • Các tác nhân hoá học: thuốc, hoá chất
  • Các vi khuẩn, virus, ký sinh trùng
  • Các phản ứng miễn dịch
  • Những bệnh tổn thương gen
  • Những rối loạn dinh dưỡng

Sơ đồ minh hoạ NN tổn thương TB:

Hình ảnh từ benhhoc.com

III. Những tổn thương cơ bản:

Có 3 loại tổn thương:

1. Tổn thương hồi phục được (Thoái hoá)

+ Định nghĩa:

“Thoái hoá là tình trạng bệnh lý làm cho TB có sự thay đổi về cấu trúc và chức năng. Tổn thương chủ yếu ở bào tương TB. Những tổn thương này có thể hồi phục được khi các kích thích bệnh lý giảm hoặc mất.”

+ Phân loại thoái hoá:

Có 3 loại thoái hoá cơ bản:

- Thoái hoá hạt

- Thoái hoá nước (rỗ)

- Thoái hoá mỡ

- Thoái hoá hạt (granular

Degeneration):

- Là tình trạng bệnh lý, TB ứ nước trương to, trong bào tương TB xuất hiện các hạt nhỏ, bắt màu đỏ khi nhuộm hematoxylin-eosin (H.E.).

- Các hạt hình thành là do các mitochondrium tổn thương, khi nhuộm bắt màu eosin đậm.

- Hoạt động chức năng của các TB thoái hoá giảm.

Thoái hoá hạt là tổn thương không đặc hiệu, hay gặp trong các TB nhu mô các phủ tạng (TB gan trong suy tim, TB ống thận trong nhiễm độc)

Hình ảnh vi thể thoái hoá hạt

Hình ảnh từ benhhoc.com

- Thoái hoá nước (hyropic degeneration):

- Liên quan chặt chẽ với thoái hoá hạt.

- TB trương to, nước ứ lại trong các túi lưới nội bào tạo thành các hốc sáng không đều nhau.

Thoái hoá nước hay gặp trong TB bào nhu mô tạng (TB gan, TB ống thận) do thiếu oxy hoặc nhiễm độc

Hình ảnh vi thể thoái hoá nước

Hình ảnh từ benhhoc.com

- Thoái hoá mỡ (lipoic degeneration):

- Là tình trạng xuất hiện những giọt mỡ trong bào tương TB.

- Thoái hoá mỡ biểu hiện bằng những hốc sáng lớn, tròn đều trong bào tương TB khi nhuộm H.E.. Khi nhuộm thuốc nhuộm mỡ (Sudan III), các hốc chứa mỡ trong bào tương bắt màu vàng da cam.

- Thoái hoá mỡ thường hay gặp ở TB gan, nhất là vùng trung tâm tiểu thuỳ, do các bệnh rối loạn chuyển hoá (nghiện rượu, sau viêm gan),

HA đại thể thoái hoá mỡ (gan)

Hình ảnh từ benhhoc.com

Hình ảnh vi thể thoái hoá mỡ

Hình ảnh từ benhhoc.com

2. Tổn thương không hồi phục được (Hoại tử):

“ Hoại tử là sự chết tế bào và mô xảy ra trên cơ thể sống”.

- Hình ảnh hoại tử thể hiện chủ yếu ở nhân TB.

Có 3 hình ảnh hoại tử TB:

- Nhân đông (pycnosis):

- Nhân vỡ (karyorrhexis):

- Nhân tan (karyorlysis):

- Nhân đông (pycnosis)

Nhân TB teo nhỏ, bắt màu đậm, màng nhân tách khỏi chất nhân.

- Nhân vỡ (karyorrhexis)

Màng nhân không còn, chất nhân tụ lại thành những mảnh nhỏ bắt màu đậm.

- Nhân tan (karyorlysis)

Nhân hoàn toàn mất, chất nhân tản mát trong bào tương, không còn nhận ra hình dáng nhân.

Ngoài tổn thương nhân:

- Bào tương TB bị hoại tử cũng đông đặc bắt màu đậm.

- Màng TB hoại tử thường bị vỡ, các TB trở thành những đám protein.

- Các tế bào hoại tử và những mảnh vụn tế bào kích thích phản ứng viêm.

Vùng hoại tử có thể thành mủ hoặc thành sẹo.

TB bình thường

Hình ảnh từ benhhoc.com
Hình ảnh từ benhhoc.com

TB hoại tử nhân đông

Hình ảnh từ benhhoc.com
Hình ảnh từ benhhoc.com

TB hoại tử nhân vỡ

Hình ảnh từ benhhoc.com
Hình ảnh từ benhhoc.com

TB hoại tử nhân tan

Hình ảnh từ benhhoc.com
Hình ảnh từ benhhoc.com

+ Phân loại hoại tử:(5 loại chính)

- Hoại tử đông

- Hoại tử nước

- Hoại tử bã đậu

- Hoại tử mỡ

- Hoại tử dạng tơ huyết

- Hoại tử đông (coagulative necrosis)

- Mô hoại tử có sự đông đặc các dịch trong và ngoài TB, mô hoại tử trở nên rắn bở, màu vàng xám.

Ví dụ: HT đông thường gặp ở chi, các ngón và hay do bệnh mạch máu (viêm tắc động mạch).

HT đông cũng hay gặp ở các tạng đặc như tim, gan (nhồi máu cơ tim)

HT đông trong nhồi máu cơ tim

Hình ảnh từ benhhoc.com

HT đông trong nhồi máu cơ tim

Hình ảnh từ benhhoc.com

- Hoại tử nước (liquefactive necrosis)

- Mô hoại tử bị hoá lỏng, mềm nhũn, trong mô hoại tử hay có xâm nhập vi khuẩn và có nhiều tế bào viêm.

Ví dụ:

Hoại tử nước gặp trong ổ nhồi máu não (nhũn não). Các TB não mất hình thể, hoá lỏng, não mềm nhũn và cuối cùng trở thành nang chứa dịch.

Trong ổ nhồi máu cơ tim khi có nhiễm khuẩn.

Hoại tử có nhiễm khuẩn (mủ)

Hình ảnh từ benhhoc.com

Thành cơ tim sau HT

Hình ảnh từ benhhoc.com

- Hoại tử bã đậu (caseous necrosis)

Mô hoại tử màu trắng vàng, bở, dễ vỡ nát (giống bã đậu) Ví dụ:

- Hoai tử bã đậu hay gặp trong bệnh lao (phổi, hạch). Ổ hoại tử trong bệnh lao gọi là hoại tử bã đậu.

- Hoại tử bã đậu cũng có thể gặp trong các bệnh nấm (histoplasmosis)

HT bã đậu

Hình ảnh từ benhhoc.com

Hang lao sau HT bã đậu

Hình ảnh từ benhhoc.com

- Hoại tử mỡ (fat necrosis)

Vùng hoại tử có màu trắng như vết nến.

Do các enzym tiêu mỡ hoạt động biến mỡ thành glycerol và acid béo tự do

Ví dụ: Hoại tử mỡ trong viêm tuỵ cấp. Tuỵ sưng nề, ống tuỵ tắc, dịch tuỵ phá huỷ mô tuỵ và mô mỡ xung quanh tuỵ tạo thành những vết nến trong ổ bụng.

- Viêm tuỵ cấp (hoại tử, chảy máu)

Hình ảnh từ benhhoc.com

- Hoại tử mỡ trong viêm tuỵ cấp (vết nến)

Hình ảnh từ benhhoc.com

- Hoại tử dạng tơ huyết (fibrinoid necrosis)

- Vùng hoại tử tạo thành một chất bắt màu hồng (nhuộm eosin) lăn tăn giống tơ huyết. Hoại tử dạng tơ huyết hay gặp ở bề mặt thanh mạc.

Ví dụ: Viêm màng phổi, màng tim, màng bụng tơ huyết. Bề mặt màng viêm hoại tử thô ráp hay gây dính (dính màng phổi, màng tim, màng bụng)

- Hoại tử dạng tơ huyết thành mạch máu

Hình ảnh từ benhhoc.com

3. Những tổn thương thích nghi:

Sơ đồ về tổn thương thích nghi:

Hình ảnh từ benhhoc.com

Teo đét (Atrophy):

Là sự giảm kích thước TB, tạng hoặc toàn bộ cơ thể.

TB teo đét, các bào quan nhỏ lại, chức năng

TB giảm sút.

Teo đét có 2 loại:

+ Teo đét sinh lý:

Ví dụ: Teo tuyến ức ở trẻ em

Teo tuyến vú, buồng trứng, tử cung ở phụ nữ mạn kinh.

Teo đét ở người già (teo não, teo cơ, teo da, teo tuyến sinh dục…)

+ Teo đét bệnh lý:

Ví dụ: Teo thận do xơ vữa động mạch thận

Teo cơ do liệt hoặc đứt dây TK

Tuyến ức bình thường

Hình ảnh từ benhhoc.com

Tuyến ức teo ở tuổi thiếu niên

Hình ảnh từ benhhoc.com

Teo đét TB cơ vân

Hình ảnh từ benhhoc.com

Teo thận do xơ vữa động mạch

Hình ảnh từ benhhoc.com

Teo não do nhồi máu

Hình ảnh từ benhhoc.com

Phì đại (hypertrophy)

Phì đại là sự tăng kích thước TB, tạng hoặc cơ thể.

TB phì đại, các bào quan to lên tương ứng, TB tăng hoạt động chức năng.

Phì đại có 2 loại:

+ Phì đại sinh lý:

Ví dụ: Phì đại tuyến vú tuổi dậy thì.

Phì đại cơ vân khi luyện tập.

Phì đại cơ tử cung khi có thai.

+ Phì đại bệnh lý:

Ví dụ: Phì đại tâm thất trái trong cao HA.

Phì đại thận còn lại do cắt một thận.

Phì đại cơ bàng quang do u xơ tiền liệt.

TB cơ vân bình thường TB cơ vân phì đại

Hình ảnh từ benhhoc.com
Hình ảnh từ benhhoc.com

PĐ cơ tử cung khi có thai PĐ thất trái do HA cao

Hình ảnh từ benhhoc.com
Hình ảnh từ benhhoc.com

Cơ tim bình thường Cơ tim phì đại do cao HA

Hình ảnh từ benhhoc.com
Hình ảnh từ benhhoc.com

Phì đại tuyến tiền liệt

Hình ảnh từ benhhoc.com

Tăng sản (hyperplasia)

- Tăng sản là tăng số lượng TB, tăng sản làm kích thước tạng tăng lên.

- Các TB tăng sản thường lớn, bắt màu đậm, hoạt động chức năng tăng.

- Tăng sản cũng có thể do các kích thích sinh lý hoặc bệnh lý.

- Những tăng sản không rõ nguyên nhân thường là giai đoạn đầu của sự phát sinh u.

Ví dụ về tăng sản:

- Tăng sản niêm mạc tử cung do kích thích của estrogen.

- Tăng sản tuyến tiền liệt do giảm androgen ở người già (u xơ tuyến tiền liệt).

- Tăng sản niêm mạc bàng quang, túi mật do sỏi.

Tăng sản thường kết hợp với phì đại

Ví dụ:

- Tăng sản và phì đại cơ tử cung khi có thai.

- Tăng sản và phì đại cơ bàng quang khi có u xơ tuyến tiền liệt.

- Tăng sản và phì đại thận sau cắt một thận.

Tuyến niêm mạc TC Tăng sản tuyến n/m TC

Hình ảnh từ benhhoc.com
Hình ảnh từ benhhoc.com

Dị sản (metaplasia)

- Là sự biến đổi một loại TB này thành một loại TB khác. Chức năng TB dị sản bị biến đổi.

- DS có thể do kích thích sinh lý hoặc bệnh lý.

- DS thường trở thành loạn sản, khởi đầu của sự phát sinh u.

Ví dụ về dị sản

- Lớp TB đệm niêm mạc TC dị sản thành lớp

TB rụng khi có thai.

- Sự biến đổi từ nang trứng chín thành tuyến vàng ở buồng trứng (hoàng thể) khi có thai.

- Dị sản biểu mô trụ thành biểu mô lát tầng của niêm mạc phế quản ở người nghiện thuốc lá.

- Dị sản niêm mạc dạ dày thành niêm mạc ruột trong viêm mạn tính.

Dị sản gai niêm mạc Bàng quang do sỏi

Hình ảnh từ benhhoc.com

Loạn sản (dysplasia)

Là sự phát triển và biệt hoá bất thường của mô trưởng thành, đang tái tạo, đang biệt hoá hoặc từ bào thai.

Loạn sản có thể phát triển từ tổn thương dị sản.

Loạn sản thường là giai đoạn đầu của sự phát sinh u.

Ví dụ về loạn sản:

- Loạn sản biểu mô gai cổ ngoài tử cung khi viêm mạn tính.

- Loạn sản niêm mạc dạ dày ở bờ ổ loét.

- Loạn sản tuyến ở da núm vú trong bệnh Paget

Loạn sản biểu mô gai n/m cổ TC

Hình ảnh từ benhhoc.com

Loạn sản và ung thư biểu mô tại chỗ

Hình ảnh từ benhhoc.com

Tích tụ - ứ đọng (accumulation):

- Tích tụ hoặc ứ đọng các chất trong bào tương TB có thể do:

- Rối loạn chuyển hoá, tích tụ nhiều sản phẩm chuyển hoá trong TB.

- Xâm nhập quá nhiều các chất bên ngài vào trong TB.

Ví dụ về tích tụ các chất trong TB:

- Bụi than tích tụ trong các đại thực bào vách phế nang (bệnh bụi phổi).

- Tích tụ sắc tố máu (hemosiderin) màu vàng nâu trong bào tương đại thực bào (TB tim) trong suy tim.

- Tích tụ mỡ trong TB gan ở người nghiện rượu.

Tích tụ sắc tố trong TB

Hình ảnh từ benhhoc.com

Tích tụ hemosiderin trong ĐTB phế nang (TB tim)

Hình ảnh từ benhhoc.com

IV. Sự già và chết TB:

- Mỗi TB và cơ thể có một giới hạn sống nhất định. Kết thúc giới hạn đó là sự chết TB và cơ thể.

- Sự chết hàng ngày của TB theo chương trình định sẵn trong nhân TB (programed cell death) gọi là Apoptosis.

Phân biệt Apoptosis và necrose:

Hình ảnh Apoptosis Hoại tử (Necrose)
Ng/nhân sinh lý hoăc bệnh lý thuờng là bệnh lý
Quy mô từng TB từng nhóm TB
Màng TB còn mất
Hình thái ngắt từng phần TB TB trương to, vỡ
P/ư viêm Không
Tiêu biến Do các TB lân cận Do ĐTB và BCĐN

Sơ đồ minh hoạ cấu trúc BM trụ

Hình ảnh từ benhhoc.com

Sơ đồ minh hoạ hiện tượng Apoptosis

Hình ảnh từ benhhoc.com

Sơ đồ minh hoạ hiện tượng Apoptosis

Hình ảnh từ benhhoc.com

Biểu mô trụ bình thường

Hình ảnh từ benhhoc.com

Hình ảnh Apoptosis

Hình ảnh từ benhhoc.com

Hình ảnh Apoptosis

Hình ảnh từ benhhoc.com

Hình ảnh Apoptosis

Hình ảnh từ benhhoc.com

Tác phẩm, tác giả, nguồn

  • BÁCH KHOA Y HỌC
  • Tác giả: Bác sĩ Đa Khoa Lê Đình Sáng; Trường Đại Học Y Khoa Hà Nội, khóa 2005-2011.
  • Email: LesangmdAt char.pnggmail.com
  • Nguồn: Nhiều nguồn, chi tiết xem bài giới thiệu
  • CẢNH BÁO: Không có chuyên môn, không phải là nhân viên y tế, bạn không được phép tự sử dụng những thông tin có trong cuốn sách này để chẩn đoán và điều trị.
"Like" us to know more!