Bảy trắc nghiệm để xem bạn biết lý luận không?

6. Bảy trắc nghiệm

Độc giả đã biết những phép lý luận quan trọng, lại biết tránh nhiều lỗi trong khi kết luận. Bây giờ xin độc giả thử làm bảy trắc nghiệm dưới đây xem lý luận đã vững chưa.

Trắc nghiệm thứ nhất

Một người phân loại các tiếng trong ngôn ngữ, định nghĩa cảm từ như vầy:

“Cảm từ đặt trước dấu cảm!”

Cảm từ dịch tiếng interjection của Pháp (có sách gọi là thán tự) Định nghĩa đó ra sao?

Trắc nghiệm thứ nhì

Một nhà biên khảo viết:

“Trải qua mấy thế kỷ, người Việt cũng như người Tàu, chuyên môn vẽ chữ Hán (chứ không phải viết, vì mỗi chữ Hán, là cả một bức họa); thành thử năng khiếu hội hoạ đã có sẵn trong huyết thống đến khi ngòi bút lông chuyển qua ngòi bút sắt, người Việt vẫn giữ được danh tiếng là viết chữ mỹ lệ nhất thế giới, vì vậy nó mới có câu thành ngữ “Viết như rồng bay phượng múa”

Lý luận đó sai ở chỗ nào?

Trắc nghiệm thứ ba

Có người lý luận rằng:

Cái gì hiếm thì đắt

Mà một căn nhà rẻ tiền thì hiếm

Vậy một căn nhà rẻ tiền thì đắt

Bạn xét xem họ ngụy luận ở chỗ nào?

Trắc nghiệm thứ tư

Anh em nhà đó là ba người

Mà Tri và Năng là anh em nhà đó

Vậy Tri và Năng là ba người.

Sai ở đâu?

Trắc nghiệm thứ năm

Báo đăng tin tất cả những hành khách hạng nhì trong chuyến tàu X đều thoát nạn. Bà Xuân có con đi trong chuyến tàu đó, bà ngờ rằng đã lấy vé hạng nhì. Bà lại hãng tàu hỏi, người thư ký lật sổ coi thì đúng là con bà lấy vé hạng nhì. Bà kết luận: vậy con bà thoát nạn.

Có chắc chắn như vậy không?

Trắc nghiệm thứ sáu

Bạn tưởng tượng có hai hạng người mà muốn cho tiện, ta gọi là hạng Trắng và hạng Xanh. Hạng Xanh luôn nói dối; hạng Trắng luôn luôn nói thực.

Ban đêm, bạn chèo thuyền ở biển, tiến vào bờ. Bạn lờ mờ thấy ba bóng người, bạn lớn tiếng hỏi:

- Các ông xanh hay trắng đấy?

Một người trả lời gì đó mà gió bạt đi, bạn nghe không ra. Người thứ nhì bảo:

- Hắn nói hắn trắng, mà đúng là hắn trắng. Tôi cũng trắng như hắn.

Người thứ ba cãi:

- Không, hắn xanh, tôi mới trắng.

Vậy mỗi người đó trong hạng nào?

Trắc nghiệm thứ bảy: Ngụy luận Epiménide

Epiménide là một thi sĩ ở Crète, thế kỷ thứ sáu trước Công nguyên. Ngụy luận đó như sau:

“Epiménide ở Crète bảo dân Crète nói dối. Mà Epiménide là dân Crète. Vậy Epiménide nói dối. Vậy dân Crète không nói dối. Vậy Epiménide không nói dối. Vậy dân Crète...”

Nếu tìm được lỗi trong năm trắc nghiệm đầu, bạn đã biết cách lý luận rồi; nếu tìm thêm được lỗi trong hai trắc nghiệm sau nữa thì bạn vào hạng rất giỏi.

DƯỚI ĐÂY LÀ NHỮNG CÂU TRẢ LỜI

Trắc nghiệm thứ nhất

Định nghĩa đó vô lý. Những tiếng mà tác giả gọi là cảm tự, như: ạ, ôi, hỡi ơi, than ơi... có lẽ xuất hiện từ hồi loài người mới có ngôn ngữ; còn “dấu cảm” (!) người phương Tây sau này mới đặt ra, và người phương Đông chúng ta cũng bắt chước họ mà dùng. Định nghĩa như vậy có khác gì bảo loài người là sinh vật ăn cơm không? Trước khi trồng được lúa, chưa có cơm để ăn, tổ tiên ta cũng là loài người; mà những giống người không ăn cơm, chỉ ăn bắp hoặc bánh mỳ cũng gọi là người chứ?

Trắc nghiệm thứ nhì

“Người Việt vẫn giữ được danh tiếng là viết chữ mỹ lệ nhất thế giới”, là vô bằng cứ. Người Trung Hoa, người Nhật, người Triều Tiên cũng vẽ chữ Hán, mà có lẽ còn vẽ sớm hơn ta nữa; vậy thì cái việc vẽ chữ Hán chưa đủ chứng minh ta viết chữ mỹ lệ nhất thế giới.

Vì vậy mới có thành ngữ: “Viết như rồng bay phượng múa”, thành ngữ này cũng không áp dụng riêng vào dân tộc Việt Nam.

Trắc nghiệm thứ ba

Lý luận sai ở đại tiền đề. Không nhất định rằng cứ hiếm thì đắt; nhưng hễ hiếm thì hóa ra đắt.

Lý luận như vầy mới đúng:

Cái gì hiếm thì do nhiều người đòi hỏi, giá sẽ tăng lên mà hóa đắt. Mà những căn nhà rẻ tiền thì hiếm, vậy những căn nhà đó, do nhiều người hỏi giá, giá sẽ tăng lên, mà không còn rẻ tiền nữa.

Trắc nghiệm thứ tư

Lỗi ở chỗ hiểu sai đại tiền đề. Là đó không chỉ một tính cách, như là ở tiểu tiền đề, mà chỉ có nghĩa là : Anh em nhà đó có ba người. Thay tiếng vô như thế, ta thấy ngay là kết luận sai.

Trắc nghiệm thứ năm

Chưa chắc hẳn. Bà ấy mới kiểm soát xem phải con bà đi hạng nhì không. Còn phải kiểm soát xem lời đăng trên báo có đúng không nữa.

Trắc nghiệm thứ sáu đã trích trong tạp chí Sélection du Reader's digest số tháng tư năm 1955

Tạp chí đó trả lời:

“Nếu người thứ nhất xanh thì hắn đã nói dối và đáp: “tôi trắng”[1]. Nếu hắn trắng thì hắn cũng nói rằng hắn trắng. Vậy trong hai trường hợp, lời mà gió đánh bạt đi, đều phải là: “tôi trắng”. Như vậy thì người thứ nhì nói đúng sự thực khi hắn lặp lại lời của người thứ nhất. Vậy người thứ nhì trắng, còn người thứ ba chỉ có thể là xanh thôi.

Trắc nghiệm thứ bảy- Ngụy luận Epiménide

Cái bẫy ở trong câu đầu: “Epiménide ở Crète bảo dân Crète nói dối”. Ý Epiménide là: những người Crète trừ y ra đều nói dối. Nhưng câu đó có thể hiểu là tất cả dân Crète, kể cả Epiménide, đều nói dối, và người tìm ra được ngụy luận đó đã hiểu theo nghĩa thứ hai để làm cho ta lúng túng.

Ta thử xét xem ý thứ hai đó có thể đứng được không. Có hai trường hợp và chỉ có hai trường hợp: một là Epiménide nói dối, hai là y không nói dối.

- Nếu y nói dối thì lời y tuyên bố: “dân Crète nói dối” là sai, mà dân Crète đây, theo nghĩa thứ hai gồm có cả y. Vậy thì tất cả dân Crète, kể cả y, không nói dối, điều đó trái với giả thuyết: Epiménide nói dối. Trường hợp đó không thể đứng vững được.

- Nếu y không nói dối thì lời y tuyên bố: “dân Crète nói dối” là đúng, mà dân Crète, theo nghĩa thứ hai, gồm cả y. Vậy thì y cũng nói dối như người Crète khác, điều đó cũng trái với giả thuyết: Epiménide không nói dối. Trường hợp này không thể đúng được.

Vậy ta không thể hiểu câu “Epiménide ở Crète bảo dân Crète nói dối” theo nghĩa thứ nhì, nghĩa: dân Crète gồm cả Epiménide, vì hiểu như vậy thì câu đó vô lý.

Vả lại, theo tâm lý, một người nói dối không khi nào lại nhận mình nói dối. Vậy ta phải hiểu theo nghĩa thứ nhất: dân Crète, trừ Epiménide đều nói dối.

Ta cũng phân biệt hai trường hợp: một là y nói dối, hai là y không nói dối.

- Trường hợp thứ nhất: y nói dối, thì những người Crète đều nói thực, vì lời tuyên bố của y sai.

- Trường hợp thứ nhì: y nói thực, thì những người Crète khác đều nói dối.

Chú thích

  1. Theo tâm lý thì đúng. Một người nói dối không khi nào nhận rằng mình nói dối.

Tác phẩm, tác giả, nguồn

  • Tác phẩm: Luyện lí trí
  • Tác giả: Nguyễn Hiến Lê
  • Nhà xuất bản: Văn hoá thông tin
  • Năm xuất bản: 2003
  • Tạo eBook lần đầu: Trieuhoa
  • Tạo lại: Goldfish
  • Nguồn: thuvien-ebook.com

Có thể bạn muốn xem

"Like" us to know more!