Bé Tiêu chảy

Chương 36. Bé Tiêu chảy

Hằng năm, số trẻ nhập viện và tử vòng vì tiêu chảy luôn luôn đứng hàng đầu trong 10 thứ bệnh thường gặp nhất tại bệnh viện Nhi Đồng Saigon trước đây. Tiêu chảy tự nó đã là một thứ bệnh rắc rối, phiền toái, khó chữa (đến nỗi có người nói một bác sĩ nhi khoa chỉ cần rành cách chữa bệnh tiêu chảy là đủ... no một đời!) huống chi ở ta bệnh tiêu chảy không “giản dị” bởi đằng sau tiêu chảy còn có... trúng độc, thiếu ăn, lao phổi...

Biết bao nhiêu lần rối tôi chứng kiến cảnh những em bé bị tiêu chảy 5 - 7 lần một ngày, không đến nỗi chết mà vì nóng lòng muốn cầm ngay cơn ỉa, người mẹ đã cho uống bùa, uống sái, để rồi bé chết vì liệt ruột, nghẹt ruột hay vì trúng độc á phiện! Thuốc hay như thuốc thần: một viên nho nhỏ bằng hạt tiêu uống vô một lúc sau đã hết ỉa hẳn, nhưng sau đó bụng bé trương lên, căng cứng vì ruột liệt, hết co bóp nổi, bé nằm thoi thóp đợi chết, bà mẹ mới hốt hoảng mang vào bệnh viện thì đã quá trể! Nhiều lần nghe các bà mẹ nóng ruột vì con ỉa chảy năn nỉ: Bác sĩ làm ơn chích cho nó mũi thuốc gì cầm ỉa liền đi! Tôi cười: Có đây - Tôi đưa ống thuốc cho bà coi - thuốc này chích vô hết ỉa tức khắc, nhưng chỉ làm hết ỉa chớ không làm hết bệnh - nghĩa là thuốc làm bé liệt ruột, không ỉa nữa, phân bị ứ đọng lại, bụng căng phồng lên... bà chịu không? Hay là dùng thuốc chữa bệnh, bé sẽ bớt ỉa từ từ?... Dọa như vậy tôi thấy có kết quả ngay vì bà mẹ cũng vừa hiểu ra: Thôi bác sĩ cho thứ thuốc chữa bệnh từ từ đi!

Biết bao nhiều lần rồi tôi chứng kiến cảnh các em bé chỉ còn da bọc xương, thịt khô đét lại như con mắm, hoặc trái lại mình mẩy sưng húp, mặt bệu, chân tay phù thũng, ấn ngon tay vào đâu là còn y lõm sâu ở đó, da lở loét, tóc đổi màu, có khi mù cả mắt chỉ vì... ăn toàn nước cháo hay toàn bột hàng mấy tháng trời sau vài lần bị ỉa chảy. Bà mẹ nói: Nó ỉa chảy không dám cho bú sữa, sợ ỉa thêm! Ông thầy bắt ăn nước cháo đường cho hết ỉa... Mà bé hết ỉa thực vì nhiều khi không cứu được nên không còn sống để mà ỉa nữa! Dĩ nhiên, trong những trường hợp ỉa chảy kinh niên rồi vì cữ ăn đến ốm đói, trẻ dễ làm mồi cho bệnh lao phổi, lao màng não... Luôn luôn trong những trường hợp đó, thấy bé đeo đủ thứ bùa, niệt và trên mình đầy những dấu đốt, cắt, lể...

Nhưng bực mình nhất những vụ bé bị ỉa chảy cấp tính, khát nước gần chết mà không ai thèm cho uống: Chỉ sau một ngày ỉa chảy bé xọp xuống thấy rõ: mắt lõm sâu, thất thần, mỏ ác sụp, má hóp, lưỡi đỏ, môi khô, da nhăn, bé lăn lộn kêu khóc vì khát nước, thấy có ly tách ở đâu là nhào tới quơ quào chụp uống như người đi trong sa mạc gặp ốc đảo... Vậy mà người ta vẫn cương quyết không cho bé uống. Cuối cùng sau khi cắt lể uống bùa không hết, bé được mang vào bệnh viên trong tình trạng hấp hối: bé thở hổn hển, mạch không còn nữa, có khi làm kinh, hôn mê, và nóng 40° - 41°C (vì mất nước cấp tính và rối loạn các chất điện giải trong máu). Chỉ có một cách cấp cứu là đưa nước vào cơ thể bé bằng cách mau nhất để thay thế lượng nước mất đi thì bé mới sống nổi. Chúng tôi thường bơm thẳng dịch truyền vào mạch máu bé, chừng 20ml mỗi ký lô cân nặng, bé mới có mạch trở lại, sau đó tiếp tục cho nước truyền chảy theo một tốc độ thích hợp. Trong lúc đó, nếu bé còn tỉnh táo đòi uống nước thì cho bé uống nước thỏa thích. Thấy cái lối bé vồ ly nước hấp tấp cho vào miệng uống mà thương! Khi tình trạng bé đã khả quan rồi, tôi “cằn nhằn” bà mẹ:

  • Bà có thấy bé khát nước lắm không?
  • Có, nó đòi uống dữ lắm mà tôi không dám cho uống. Mấy bà hàng xóm cũng biểu đừng cho uống, sợ nó ỉa nữa.
  • Mấy bà ác lắm! Chẳng thà thấy nó chết vì khát còn hơn là chết vì ỉa phải không?

Rồi thấy mình giận vô lý tôi tìm cách giảng giải:

  • Bà thấy không, dù bà cữ nước không cho uống thì bé vẫn tiếp tục ỉa ra nước (gật đầu). Bà có biết nước đó ở đâu bé ỉa ra không? (lắc đầu). Bà thấy bé bị tụt ký, mắt thụt sâu, má hóp, mỏ ác lõm và da nhăn nheo không? (gật đầu). Đó, nước ỉa ra chính là nước ở trong máu, trong thịt, trong da, trong mắt, trong mỏ ác bé đó, chớ không phải nước ở trong ruột đâu. Vậy bà phải cho uống nước để thay chỗ nước mất đi đó chớ! Nếu bà chịu cho uống nước thì dù bé có ỉa nhiều cũng không đến nỗi ngất ngư như vầy.

Bà mẹ gật đầu:

  • Dạ tại tui hổng biết!

(Dĩ nhiên cơ chế của sự mất nước và tình trạng trầm trọng của bé không giản dị như vậy. Đó chỉ là một cách giải thích cho dễ hiểu nhưng cũng nói được một phần nào căn nguyên chính).

  • Lần sau bé có tiêu chảy bà nhớ cho uống nhiều nước nghe! (gật đầu).

Những nguyên nhân thường thấy:

Nguyên nhân của tiêu chảy nhiều lắm. Có khi tiêu chảy là một bệnh của đường ruột, có khi chỉ là một triệu chứng của một bệnh xa xôi nào khác. Có thứ tiêu chảy cần uống thuốc, có thứ không cần, trái lại càng uống thuốc càng tiêu chảy thêm...

Đại khái ta có thể kể những nguyên nhân thông thường như sau:

Kipkis.com-Viet-cho-cac-ba-me-sinh-con-dau-long-98.jpeg

Trước hết là tiêu chảy không do nhiễm trùng, trong đó có thứ tiêu chảy sinh lý ở các bé bú sữa mẹ, tiêu chảy vì ăn uống không đúng cách, vì uống thuốc kháng sinh sai lầm hay vì ruột hấp thu kém...

Bé bú sữa mẹ đi tiêu ngày 5 - 7 lần, phân lợn cợn có màu xanh, mùi chua, thường ỉa ngay sau cữ bú, không phải là bệnh tật gì cả. Nguyên nhân chỉ vì sữa mẹ dễ tiêu hóa nên bé đi tiêu thường xuyên hơn. Các bà cụ có kinh nghiệm thấy trẻ đi ỉa “lẹt xẹt” như gà đều biết là trẻ... sẽ mau lớn.

Dĩ nhiên trẻ không nóng, không mệt, vẫn bú nhiều, vẫn chơi đùa vui vẻ, lên cân đều... Không cần phải dùng thuốc men gì cả trong trường hợp này nhất là tuyệt đối không được ngưng sữa mẹ. Nhiều bà mẹ thấy con bú sữa mình đi tiêu 5 - 7 lần hoảng sợ tưởng sữa xấu ngưng cho bú là hại đời bé! Nếu cần, có thể dùng một vài thứ “thuốc” thông thường như cho bé bú dặm thêm mỗi ngày một bình sữa bò hay uống chút nước vôi trong cũng bớt ỉa vì làm trung hòa được tính acid ở ruột bé.

Thứ tiêu chảy mà bà con vẫn gọi là tướt những lúc bé mọc răng, biết lật, biết bò, theo tôi có thể xếp vào tiêu chảy sinh lý được, không cần thuốc men gì cả, vì đó là sự trực trặc tâm sinh lý chút đỉnh trong sự phát triển bình thường của bé. Nhưng phải thận trọng, nếu bé có nóng, đi tiêu quá nhiều lần và có vẻ mệt, không chơi, thì nên khám bác sĩ tốt hơn.

Thứ tiêu chảy thường thấy mà cũng không do nhiễm trùng là tiêu chảy vì ăn uống không đúng cách, nhất là ở các bé bú sữa bò mà bà mẹ không biết rõ cách pha chế, có khi pha sữa quá đặc, khẩu phần quá cao. Chẳng hạn sữa loại X, pha một muỗng là 60ml nước, bà mẹ chỉ pha 30ml hoặc cho bú một ngày quá số lượng cần thiết. Nhưng thường thì vì pha sữa quá loãng, vì không biết cách pha hoặc vì muốn tiết kiệm, thấy sữa đặc quá nên pha loãng ra uống cho lâu... hết hộp. Trường hợp thường gặp nữa là bé ăn uống thiết cân đối: thực phẩm chỉ toàn là chất đường bột, không có chất đạm, chất béo, sinh tố. Có bé chỉ được uống toàn nước cháo muối hoặc nước cháo đường trong nhiều tháng, hay bà mẹ tin lời quảng cáo của các hãng bột lầm tưởng các loại bột đó có thể thay thế sữa mà lại rẻ tiền, nên mới nuôi bé toàn bằng bột... Tình trạng này đưa đến sự rối loạn dinh dưỡng trầm trọng, bé bị tiêu chảy kinh niên. Dĩ nhiên cách chữa loại tiêu chảy vì dinh dưỡng sai lầm này chỉ cần kiên nhẫn thay đổi thực đơn, sửa chữa cách pha chế, thêm sinh tố và chất đạm vào thức ăn... Tôi nói kiên nhẫn vì phải theo đuổi sự sửa đổi này một thời gian khá lâu mới có hiệu quả (vài tháng).

  • Một đôi khi bé mắc bệnh kém hấp thu hoặc dị ứng với một vài loại thực phẩm, không chịu một vài loại đường trong sữa bé cũng bị tiêu chảy kinh niên. Phân xấu mà nhiều, bụng bự, ốm đói (ta gọi là mắc cam tích?) phải được điều trị đúng.
  • Tiêu chảy vì dùng kháng sinh bừa bãi cũng là một trường hợp thuộc loại tiêu chảy không nhiễm trùng, đáng được nói tới lắm, vì càng ngày trẻ càng bị nhiều, vì ai cũng có thể mua kháng sinh và bệnh gì cũng uống kháng sinh không cần hỏi ý kiến bác sĩ. Kháng sinh uống không đúng lúc, không đúng chỗ làm rối loạn quân bình của ruột, làm hủy hoại các vi sinh vật hữu ích ở ruột khiến bé bị tiêu chảy.

Cách chữa dĩ nhiên không phải uống thêm kháng sinh khác mà là bỏ kháng sinh đi, và không nên dùng kháng sinh bừa bãi không có ý kiến của bác sĩ.

Tiêu chảy do nhiễm trùng thường là loại tiêu chảy cấp tính. Có thể là bé trúng độc vì ăn nhằm thức ăn cũ hư hỏng, vì bình bú, núm vú dơ, vì nước không nấu chín... nhưng cũng có thể tiêu chảy vì một bệnh nhiễm trùng tổng quát, một bệnh không “dính dáng” gì tới đường ruột cả như viêm cổ họng, thúi lỗ tai, cúm, viêm phổi... Cho nên khi khám cho một bé bị tiêu chảy, bác sĩ khám luôn cổ họng, lỗ tai, phổi... là vì thế. Bệnh có thể do các loại vi trùng, siêu vi hay ký sinh gây ra. Căn cứ trên tính chất của phân, tính khẩn cấp của bệnh, các triệu chứng phụ... mà bác sĩ đoán biết do loại vi trùng nào gây bệnh. Chẳng hạn như bé tiêu chảy vì loại vi trùng E. Coli phân loãng, lầy nhầy, mùi hôi thúi, màu hơi xanh, đi ngày 5 - 10 lượt, nóng ít hay không nóng; trái lại nếu tiêu chảy vì loại Shigella bệnh rất khẩn cấp, bé nóng 39° - 40°C có khi làm kinh, đi tiêu chảy cả mấy chục lần có đàm, máu, ít hôi thúi, đau bụng và rặn mạnh... Nhờ hỏi kỹ, hỏi “lôi thôi” như thế bác sĩ có thể đoán ra thủ phạm mà điều trị mau lẹ. Vì thế bà mẹ phải biết rõ về đặc tính phân của bé để “tường trình” cho bác sĩ, giúp bác sĩ chuẩn đoán bệnh chính xác. Có bà mẹ khai con bị ỉa chảy mà không biết rõ con đi ngày mấy lần, phân ra sao thì bác sĩ cũng đành chịu. (Mẹ bận đi làm ăn thì người giữ trẻ phải biết rõ để khai).

Vài nguyên tắc nên theo:

Đó, bao nhiêu rắc rối của vấn đề tiêu chảy! Nhưng dù tiêu chảy do nguyên nhân nào, tâm lý chung của các bà mẹ là muốn làm sao cho bé ngưng ỉa tức khắc. Tôi cũng vậy, khi con tôi bị ỉa chảy, tôi cũng quýnh lên, có lúc mất cả bình tĩnh... cho uống 2, 3 thứ thuốc một lúc!

Thực ra khó có thể làm bé ngưng ỉa chảy tức khắc ngoại trừ dùng thuốc làm cho liệt ruột như đã nói ở trên. Bé sẽ chỉ có thể bớt từ từ, ngày thứ nhì phân sệt lại, số lần đi tiêu giảm xuống, ngày thứ ba phân cứng hơn, còn vài lần trong ngày và vào ngày thứ tư bé mới trở lại bình thường được. Biết như thế để chúng ta bớt nóng nảy mà bình tĩnh chờ bé lành bệnh, dĩ nhiên là dưới sự chăm sóc thuốc men của bác sĩ. Có một số nguyên tắc phải theo để giúp bé mau bình phục và không gây các biến chứng nguy hiểm.

1) Nên cho bé uống nước tùy thích. Cơ thể bé chứa 75% nước. Một bé nặng 10kg thì hết 7kg5 là nước, nên mất nước đối với bé nguy hiểm. Chỉ cần mất 10% số nước trong cơ thể, bé đã nguy rồi. Biết thế thì khi bé bị tiêu chảy, đổ mồ hôi nhiều, nóng sốt... làm mất nước, bé khát nước đòi uống thì ta phải cho uống ngay, càng nhiều càng tốt. Bệnh dịch tả là một bệnh dịch ghê gớm làm chết hàng vạn người ngày xưa, bây giờ người ta chữa giản dị bằng... nước, thuốc men chỉ là phụ! Vì chính sự mất nước trầm trọng do ói, ỉa đó làm chết người chứ không phải do vi trùng.

Hiện nay ta có thể dùng 1 gói Orésol pha vào một lít nước cho bé uống bù thoải mái, trong 2 - 3 ngày, bệnh tự khỏi.

2) Vẫn tiếp tục cho trẻ bú mẹ, cho ăn bình thường dù sự hấp thu có kém hơn.

3) Không nên dùng các loại thuốc cầm ỉa có chất á phiện như élixir parégorique (chỉ dùng cho người lớn), lục thần thủy, sái phiện... rất dễ bị trúng độc ở trẻ con và chỉ có tác dụng cầm ỉa chớ không làm hết bệnh.

Tóm lại, tiêu chảy ở trẻ con là một thứ bệnh nguy hiểm và phức tạp. Cha mẹ ai cũng nóng lòng muốn con được cầm ỉa ngay. Nhưng đó là một thành kiến sai lầm thường mang lại những hậu quả tai hại vì dùng thuốc bậy bạ, bị trúng thuốc, cùng những thành kiến khác như cữ không cho uống nước, cữ bú - cho bé nhịn đói quá lâu làm mất sức, lâu lành, gây bệnh suy dinh dưỡng với những hậu quả không lường được.

Tóm lại những điều nên làm khi bé bị tiêu chảy:

  • Bé bú sữa mẹ, tiêu 5, 7 lần, không nóng, vẫn chơi:

- Tiếp tục cho bú bình thường.

- Cho uống nước tùy thích.

- Người mẹ tránh uống thuốc xổ, ăn thức ăn chua...

  • Bé bú sữa bò, tiêu nhiều lần, có nóng:

- Tiếp tục cho uống sữa, nhưng pha loãng hơn một chút.

- Cho uống nước tùy thích (một bé nặng 10kg, mỗi ngày tối thiểu cần 1 lít đến 1 lít rưỡi nước)

- Nếu có ói mửa cho uống nhiều lần, mỗi lần một ít thôi, nước được ướp lạnh càng tốt.

- Cho uống Orésol, xúp cà rốt... Trở lại thực đơn bình thường càng sớm càng tốt.

- Bình tĩnh đợi vài ngày, đừng nóng lòng cho uống thuốc cầm ỉa.

  • Trường hợp tiêu chảy kinh niên không do nhiễm trùng, phải kiên nhẫn vì phải chữa trong một thời gian lâu dài.
Dấu hiệu tiêu chảy mất nước, kiệt sức:

1. Sụt cân: trẻ bụ bẫm càng sụt nhanh.

2. Khát nước: Trẻ kêu khóc cằn nhằn, bứt rứt.

3. Mắt lõm, lờ đờ, ngủ mở mắt.

4. Miệng khô, không có nước bọt.

5. Tiểu ít.

6. Thóp lõm (mỏ ác thụt vào)

7. Da nhăn, chùng (như da người già)

8. Mạch nhanh (trên 120 lần / phút)

9. Thở nhanh, sâu (trên 60 lần/phút)

10. Sốc: lừ đừ, da xanh tím tái, lạnh đầu ngón, mạch nhẹ yếu.

11. Làm kinh, co giật!

12. Sốt cao!

Trẻ bị tiêu chảy cần uống nhiều nước để bù nước thoát ra theo phân. Tốt nhất là uống dung dịch ORÉSOL. Mỗi gói ORÉSOL pha vào 1 lít nước uống. Nếu không có ORÉSOL, tự pha như sau:

1 muỗng cà phê muối ăn (gạt ngang) (*)

8 muỗng cà phê đường (gạt ngang)

1 lít nước uống (nước nấu sôi để nguội hoặc nước để uống trong gia đình).

Hòa chung với nhau. Có thể nặn thêm nửa trái cam, cho uống thoải mái.

Trẻ bị tiêu chảy cần ăn để có sức chống bệnh. Trẻ vẫn được bú - không nên ngưng sữa mẹ.

Tiêu chảy kéo dài quá hai tuần lễ là do sai dinh dưỡng. Phải sửa lại cách ăn uống mới khỏi bệnh, chứ không cần chữa bằng thuốc men gì, tốn kém vô ích. Suy dinh dưỡng gây ra tiêu chảy kéo dài và càng tiêu chảy lâu ngày, càng gây suy dinh dưỡng, tạo thành vòng lẩn quẩn. Phải mạnh dạn cho trẻ ăn: Ăn nhiều lần, 7 - 8 lần trong ngày - Ăn từ lỏng đến đặc, từ ít tới nhiều và đủ chất bổ dưỡng, có thịt, có cá, có trứng, có tôm... và nhất là nên cho ăn có nhiều dầu mỡ. Chấp nhận cho trẻ tiêu chảy, cứ tiếp tục cho ăn như trên. Chỉ có cách đó mới cắt đứt vòng lẩn quẩn này.

______

(*) Muỗng cà-phê: Là loại muỗng nhỏ, chứ 5ml, thường dùng để quậy cà-phê, khác với muỗng canh, lớn, chứa 15ml.

Tác phẩm, tác giả, nguồn

  • Tác phẩm: Viết cho các bà mẹ sinh con đầu lòng
  • Tác giả: BS Đỗ Hồng Ngọc (Trang nhà: dohongngoc.com)
  • Nhà Xuất bản Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh
  • Đánh máy lại: YM! Huong_nl2013

Có thể bạn muốn xem

Don't forget to follow us on Facebook!