Đề phòng sự tuyên truyền

2. Đề phòng sự tuyên truyền

A. Phân biệt thông tin và tuyên truyền

Đối với sự tuyên truyền, ta càng phải đề phòng hơn.

Một hội Tâm lý học ở Mỹ gần đây đã phỏng vấn 4000 người tại 196 thành phố rải rác ở khắp Huê Kỳ đã được kết quả này: dân chúng mất mỗi ngày một phần tám thì giờ lúc thức để đọc tin tức. Ta cho rằng họ ngủ trung bình mỗi ngày 8 giờ, thức 16 giờ, thì mỗi ngày họ bỏ ra 16/8 = 2 giờ để theo dõi tin tức: nghe đài phát thanh 85 phút và đọc báo 35 phút. Nếu ta kể mỗi ngày họ làm việc 8 giờ, 2 giờ ăn uống, tắm rửa, một giờ đi từ nhà tới sở hoặc hãng và từ sở, hãng về nhà, còn lại 5 giờ rảnh, mà họ bỏ ra 2 giờ để theo dõi tin tức thì ta thấy ngành thông tin quan trọng tới bực nào! Nó đứng ngang hàng với 3 ngành lập pháp, tư pháp và hành pháp. Không có nó thì Quốc hội, Tổng thống, Tòa án không làm việc được.

Nó cần thiết, nó là một nhu cầu của loài người. Biết vậy cho nên thời nào cũng có người dùng nó để tuyên truyền. Sự tuyên truyền tự nó không đáng chê. Nó là con dao sắc, biết dùng nó thì có lợi, không biết dùng thì hại, dùng nó vào mục đích cao cả thì quý mà dùng vào mục đích ti tiện thì đáng ghét.

Khi quân Tống đem quân sang định xâm chiếm nước ta, Lý Thường Kiệt đón đánh ở bờ sông Phú Lương. Quân Tống đánh rất hăng. Lý Thường Kiệt hết sức chống đỡ, nhưng sợ quân mình ngã lòng, bèn đặt chuyện, nói rằng mộng thấy thần cho 4 câu thơ:

Nam quốc sơn hà Nam đế cư

Tiệt nhiên định phận tại thiên thư.

Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm,

Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư.

Quân lính nghe mấy câu thơ đó mà hăng hái thêm, ngăn nổi quân Tống.

Thời sau, Nguyễn Trãi lấy mỡ viết lên lá cây câu này:

Lê Lợi vi quân, Nguyễn Trãi vi thần.

Để kiến đục lá cây theo những chỗ có mỡ mà thành chữ; lá rụng xuống, gió đánh bay đi, dân chúng lượm đọc và tin rằng Lê Lợi có mạng thiên tử và quân Minh tất phải thua nên ùa theo giúp sức.

Những truyện đó chứng tỏ rằng hồi xưa chúng ta đã biết thuật tuyên truyền và thuật đó đã giúp ta thắng quân địch.

Nhưng mới trong khoảng bốn chục năm nay, nhờ những phương tiện thông tin rất hoàn hảo, nhờ những tấn bộ của khoa tâm lý học, thuật đó đã tiến ghê gớm và Hitler, Mussolini đều dùng nó mà gây biết bao tai nạn cho nhân loại.

B. Con người rất dễ tin

Sở dĩ hai nhà độc tài đó thành công được một thời là nhờ lòng dễ tin, không biết ngờ vực, đề phòng của loài người. Chính Mussolini đã nói: “Con người hiện đại dễ tin một cách lạ lùng”. Hitler cũng nói: “Sự nói dối vô liêm sỉ đến đâu cũng luôn để lại dấu vết... Đó là một chân lý mà tất cả những kẻ đã lên đến cái bực thầy trong nghệ thuật nói dối đều biết rõ, mà họ vẫn tiếp tục cải thiện nghệ thuật đó.” Nhà văn Tiệp Khắc Frantisak Helas, được báo chí Nga coi là một vị anh hùng, lúc chết (năm 1952) thú nhận rằng: “Ngày ngày tôi đều thấy người ta tuyên bố những cái ngu xuẩn và dối trá tầy đình mà không ai có thể phản kháng được.” Ông ta nói thêm: “và vẫn có nhiều kẻ tin nữa chứ!”. Francis Bacon ở đầu thế kỷ 17 đã hiểu tâm lý con người quá khi ông viết: “Cứ mạnh bạo vu oan cho người đi, thế nào rồi cũng còn lại cái gì”.

Người ta dễ tin đến nỗi “có thể cho một dân tộc sống trong một vũ trụ thần thoại, hoàn toàn giả tạo, một vũ trụ không có một chút liên quan với thế giới thực”. Bọn Hitler chẳng hạn khi thì sửa đổi tin tức, khi thì bịa đặt đặt ra tin tức mà có thể làm cho dân tộc Đức - một dân tộc thông minh, trình độ văn hóa cao - lúc nào cũng tin tưởng, ủng hộ họ cả trong những hồi đen tối nhất, thua liểng xiểng, như trong trận Stalingrad: mới đầu Hitler ca bản thắng trận, tuyên bố muốn vô Stalingrad lúc nào thì vô, rồi khi quân Đức bị bao vây, thì ông ta tuyên bố sẽ chống cự tới cùng vì mất Stalingrad thì Đức sẽ nguy; sau cùng khi quân đội Đức bị tiêu diệt thì ông ta hát lên bản hùng ca để tán thưởng, sùng bái ba trăm ngàn người đã hy sinh cho tổ quốc.

Chính vì loài người dễ tin, vì dư luận dễ bị ảnh hưởng của tuyên truyền mà ông J.M.Domenach trong cuốn La propagande politique viết câu chua xót này: “...dư luận về chính trị, nền tảng của các chính thể dân chủ, cũng nông cạn, dễ thay đổi như tình cảm nó thúc đẩy khách hàng bỏ nhãn thuốc đánh răng này mà dùng thứ thuốc khác thơm hơn hoặc trình bày đẹp hơn.” Nghĩa là cứ tuyên truyền cho khéo đi thì sẽ có nhiều người theo, cũng như cứ quảng cáo cho tài đi thì sẽ có nhiều người mua. Đáng sợ thật! Càng đáng sợ thì ta lại càng phải đề phòng.

C. Ba thủ đoạn tuyên truyền

Tuyên truyền dùng nhiều thủ đoạn: bêu xấu, đưa ra một khẩu hiệu, đập vào tiềm thức.

- Muốn bêu xấu kẻ địch trong hoàn cảnh nào cũng được, không cần phải có cái xấu để mà bêu. Người ta có thể ngụy luận, thấy một việc xảy ra, đưa ra một nguyên nhân vô lý hoặc chỉ hơi có lý rồi suy diễn ra để tới một kết luận có hại cho địch.

Chẳng hạn có nhiều tiệm may đóng cửa (mà cũng chẳng cần có nhiều, có một số cũng đủ), nguyên nhân có thể là do khách hàng không tăng mà tiệm may đã đông; có thể là máy may được nhiều người dùng, những quần áo bà ba người ta may lấy, không đưa tiệm nữa; cũng có thể rằng những tiệm mới mở thiếu kinh nghiệm lại làm ăn không cẩn thận nên ế khách, phải đóng cửa...; nhưng người ta cứ rao lên rằng tại dân chúng nghèo nên không thỏa mãn nổi những nhu cầu là ăn mặc; mà tiền lương ít vì chủ bóc lột nhân công...; thế là người ta có được một bài diễn văn nảy lửa để đả đảo một chính sách.

- Gây được niềm tin trong quần chúng rồi, người ta đưa ra những khẩu hiệu: “cơm áo” hoặc “do dân vì dân”... và người ta bảo rằng không hề tạo ra dư luận, chỉ giúp quần chúng bày tỏ dư luận của họ, một dư luận tiềm tàng ở trong lòng mọi người, chưa có dịp phát ra, hoặc đủ rõ để phát ra. Điều đó còn tùy. Khi một chính đảng đưa ra khẩu hiệu “chia đất” mà thực tâm tiến hành thì khẩu hiệu đó đúng với dư luận; nhưng khi Hitler đưa ra khẩu hiệu “kẻ thù là Do Thái” thì người sáng suốt không thể tin được rằng tất cả dân Đức từ xưa vẫn ngấm ngầm thù người Do Thái.

- Đập vào tình cảm chưa ghê bằng đập vào sinh lý, vào tiềm thức.

Trong cuốn Le viol des foules par la propagande politique (Gallimard), Serge Tchakhotine đã nghiên cứu thuật tuyên truyền của Hitler và vạch rõ thuật đó dựng trên thuyết phản ứng có điều kiện của Pavlov.

Pavlov đã thí nghiệm như vầy: Giai đoạn đầu buộc một con chó, đặt miếng đường trước mắt nó: nó nhỏ nước miếng ra như vậy nhiều lần. Qua giai đoạn sau, khi đưa ra miếng đường thì đồng thời bóp một cái kèn, như vậy nhiều lần: mỗi lần nó đều chảy nước miếng. Tới giai đoạn thứ ba, ta chỉ bóp kèn thôi mà không đưa cục đường ra nữa; con chó vẫn chảy nước miếng. Phản ứng đó ta gọi là phản ứng có điều kiện. Tiếng kèn kết hợp với sự xuất hiện của miếng đường. Thành thử, nghe tiếng kèn là con chó nghĩ ngay tới miếng đường, gần như trông thấy miếng đường nữa. Nhưng nếu nhiều lần chỉ bóp kèn mà không đưa miếng đường ra nữa thì dần dần, sự kích thích bớt hiệu nghiệm để rồi mất hẳn, cho nên lâu lâu phải làm lại như cũ.

Môn quảng cáo cũng thường dùng thuật đó. Quảng cáo xà bông thơm người ta hay vẽ những thiếu nữ rất đẹp đương tắm là để cho trông thấy hình thiếu nữ, tình con người dao động, như vậy nhiều lần, tới một lúc mà trông thấy cục xà bông nhãn đó, người ta thèm mua ngay. Nhà quảng cáo đã kết hợp hình thiếu nữ với nhãn xà bông và đánh vào tiềm thức sinh lý của ta.

Và đây, xin bạn xét thuật tuyên truyền của Hitler. Ông ta kết hợp hai cái này với nhau, sự vinh quang của đế quốc (Reich) Đức và hạnh phúc của dân tộc Đức với đảng Quốc Xã tức đảng của Hitler. Không cần chứng minh giảng giải gì cả, cứ lặp đi lặp lại hoài như vậy cho dân Đức hễ nghe tới tên Quốc Xã là nghĩ ngay đến vinh quang của Đế quốc Đức và hạnh phúc của mình. Mà cờ của đảng là cờ chữ vạn; thành thử trông thấy chữ vạn là nghĩ ngay đến vinh quang và hạnh phúc. Ngày nào cũng biểu diễn, hoan hô; báo nào cũng đăng, buổi phát thanh nào cũng nhắc suốt ngày suốt đêm làm cho dân Đức chỉ kịp nghe mà không kịp nghĩ. Như vậy trong vài ba năm thì làm sao mà tiềm thức của con người không thay đổi? Bạn đã nhận thấy rồi chứ? Chữ vạn của Hitler là tiếng kèn trong thí nghiệm của Pavlov, còn vinh quang và hạnh phúc là miếng đường mà con chó của Pavlov chỉ được ở xa ngó, vì đã bị buộc chặt rồi. Nghĩ tới kỹ thuật vô cùng khoa học, tân tiến đó, mà kinh khủng!

D. Năm luật tuyên truyền

1) Luật thứ nhất: Giản dị hóa và đập một kẻ thù độc nhất thôi

Bất kỳ lời tuyên truyền nào cũng phải thật giản dị, thật ngắn, bỏ những chi tiết rườm rà, nhấn vào những điểm chính. Nếu có một lúc nhiều kẻ thù thì bỏ những kẻ thù nhỏ đi, chỉ đập kẻ thù lớn thôi. Chính vì áp dụng luật đó mà người ta đặt ra những khẩu hiệu chỉ có hai ba tiếng như “Cơm áo”, “Đất đai và hòa bình”[1], “Đảng Y lên cầm quyền”, “Chiến thắng” (Sau tiếng chiến thắng được người Anh giản dị hóa còn chữ V tức tự mẫu đầu của tiếng Victory và tượng trưng bằng hai ngón tay trỏ và giữa hoặc hai cánh tay đưa lên trời).

Muốn đả đảo một đảng một nhóm, một phái nào người ta không cần đả hết cả, mà chỉ đả một hai nhân vật tiêu biểu thôi. Như vậy người ta được thêm cái lợi là đổi sự đả đảo một chính sách thành ra sự đả đảo cá nhân, mà có thể xâm phạm đời tư của địch thủ, có thể vu oan đủ thứ cho địch thủ.

2) Luật thứ nhì: Phóng đại và bịa đặt

Có một thì người ta nói ra năm, hoặc mười. Có mười người ta chỉ nói một. Điều đó là thường rồi.

Có khi người ta chỉ cần cắt ít tiếng trong một đoạn cũng đủ đạt mục đích. Bismark đã dùng lối đó để cho lời tuyên bố của vua Phổ hóa ra ngạo mạn đối với dân Pháp, thành thử dân Pháp phải tuyên chiến.

Có khi người ta nói thêm vào. Ví dụ, tin thực là “Chính khách X đứng ra hòa giải mà đảng Y không chịu”, mà người ta viết: “Đảng Y từ chối sự hòa giải của chính khách X để phản đối chính sách ngu xuẩn của X”.

3) Luật hợp tấu

Điều kiện cần thiết của tuyên truyền là lặp đi lặp lại hoài những ý chính, nhưng như vậy thì người nghe sẽ chán tai, nên phải thay đổi hình thức.

Hitler trong cuốn Mein Kampf (Cuộc chiến đấu của tôi) đã viết:

“Phải lặp lại hàng trăm lần thì quần chúng mới nhớ được những ý đơn giản nhất. Trong việc giáo dục mà người ta định truyền bá, có thay đổi chỉ thay đổi hình thức chứ không bao giờ thay đổi nội dung. Cho nên khẩu hiệu phải được trình bày làm nhiều hình thức khác nhau, nhưng bao giờ đến đoạn kết cũng phải cô đúc lại thành một định thức bất di bất dịch.”

Từ thời nào tới giờ, dù ở phương Đông hay phương Tây người ta cũng hiểu cái luật đó, nhưng chỉ thời nay người ta mới có nhiều phương tiện để thực hành: có báo chí, có truyền thanh, có hát bóng, có vô tuyến truyền hình.

Người ta hội họp nhau lại, định một chương trình cho một tháng hay một tuần; và trong tháng đó, tuần đó, mọi hoạt động đều nhắm một điểm nào đó, cùng một lúc ở khắp nơi, làm cho người dân nào cũng phải nghe thấy, trông thấy điểm đó dưới nhiều hình thức.

Trước khi tung ra một tin hay một chương trình, người ta thường dò trước dư luận; nếu dư luận không chấp nhận thì người ta rút ngay về rồi đổ lỗi cho đối phương hoặc cho con chiên ghẻ đã muốn phá nội bộ, như vậy người ta được thêm một cơ hội để chửi đối phương mà chuyển bại thành thắng.

Nhưng nếu tin đã lỡ quảng bá rồi mà đối phương đưa ra những chứng cớ xác đáng không cãi vào đâu được thì người ta phải làm thinh và tấn công ngay đối phương ở mặt khác, tấn công thật dữ để che lấp nhược điểm của mình đi. Chính sách già mồm.

Trong khúc hợp tấu tuyên truyền đó, người ta khôn khéo, biết thay đổi giọng và lý lẽ cho hợp mọi giới, không thể dùng cùng một bài để nói với hạng trí thức và hạng thợ thuyền. Nói với nhà tu hành thì phải theo cái giọng ăn chay, mà nói với người ngoại quốc thì phải tôn trọng tục lệ của họ. Hitler và cả Nã Phá Luân đều có cái tài ấy.

4) Luật truyền thụ

Ngày nay khoa học đã hiểu rằng muốn sang máu thì phải lựa hai thứ máu hợp với nhau. Có bốn loại máu: A, O, B, AB. Người máu A phải kiếm máu A mà sang, không có thì dùng tạm máu O, vì máu này hợp với cả ba loại kia; nhưng nếu dùng máu B sang cho máu A thì nguy tới tính mạng.

Tuyên truyền tức là phải truyền thụ ý nghĩ của mình cho người khác, cũng phải theo luật đó. Không thể truyền bất kỳ tư tưởng nào cho bất kỳ người nào. Dư luận là một dòng sông, có thể hướng nó chảy về một chiều nào đó, chứ nếu ngăn nó lại, bắt nó chảy ngược thì đã khó khăn mà còn nguy hiểm. Cho nên người tuyên truyền không bao giờ cãi lại quần chúng. Luôn luôn họ nhận quần chúng có lý, rồi lần kéo quần chúng theo hướng của họ, thành thử quần chúng ít khi đề phòng.

Họ lại khéo nịnh quần chúng, gợi thị dục, thỏa mãn lòng tự ái của quần chúng, không hề trách quần chúng là mau quên, là không gắng sức, mà chỉ tươi tỉnh bảo: “Các bạn thử nhớ lại xem có phải thời đó như vậy không?” “Các bạn đã gắng sức nhiều, sự hi sinh đó đáng khen lắm, nhưng muốn đạt được mục đích của chúng ta, muốn cho vợ, con chúng ta được... thì phải...”. Họ vuốt ve chứ không dọa: “Nếu các bạn không nghe lời chúng tôi thì chúng tôi phải dùng những phương pháp mạnh mẽ hơn”. Vì vậy mà khó cưỡng lại ảnh hưởng của họ được.

5) Luật truyền nhiễm

Ở trên tôi đã nói một người ngồi một mình ở quán giải khát thì kêu người ta nước chanh mà ngồi chung với năm sáu người bạn thì lại lấy la ve chỉ vì bạn bè gọi la ve. Ai cũng vậy, có thể có hai ý kiến khác nhau, có khi trái ngược nhau nữa, mà vẫn thành thực. Ngồi một mình ta nghĩ một lối mà trà trộn trong đám đông thì ta nghĩ như mọi người, hình như ta sợ làm mất sự hòa hợp ở chung quanh ta.

Các nhà tuyên truyền tổ chức các cuộc hội họp, biểu tình, biết áp dụng luật truyền nhiễm đó để tăng cường, hoặc tạo nên sự nhất trí.

Trong cuộc cách mạng Nga, có lần đám đông đã sợ sệt, muốn giải tán, người ta tức tốc cho một đạo quân biểu diễn qua đó, và thấy bước chân mạnh bạo, vẻ mặt cương quyết của tướng sĩ, quần chúng vững dạ trở lại.

Năm 1932, Goebbel, cánh tay mặt của Hitler, thấy đảng Quốc Xã xuống dốc, mất hai triệu phiếu và 34 ghế ở Quốc hội, đem toàn lực tuyên truyền của đảng tại một quận để vận động và đảng thắng trong quận đó một cách rực rỡ. Thế là khắp nơi cho là đảng lại đương lên và các giám đốc ngân hàng, các kỹ nghệ gia lại giúp tiền cho đảng.

Trong các cuộc biểu tình người ta dùng đủ cách để ảnh hưởng mạnh đến quần chúng:

- Cờ xí để tăng vẻ long trọng, mà cờ phần nhiều dùng màu rực rỡ.

- Biểu chương hiện lên ở cờ, tường, gài ở áo, ở cánh tay, gây một không khí gần như tôn giáo.

- Khẩu hiệu đập vào mắt mọi người.

- Nhất là đồng phục càng gây một cảm giác nhất trí, có khi hùng dũng.

- Nhạc gợi những cảm xúc mãnh liệt, kích thích, lôi cuốn mọi người.

- Rồi những tiếng reo, hoan hô, đả đảo... Lý trí tiêu tan hết, con người chỉ còn là một cục bột để nặn.

Ấy là chưa kể sức thôi miên của một số thủ lãnh và những thuật tổ chức ngôi sao cho vị thủ lãnh hiện ngay đúng lúc mà quần chúng mong mỏi nhất, tuyên bố những lời mà quần chúng thèm nghe nhất, hứa những điều mà quần chúng khát khao nhất, và rất nhiều thuật khác, kỳ ảo vô cùng. Đây, tôi xin đưa vài thí dụ.

Mặt trận dân binh của Pháp, hồi Roger Salengro tự tử, cho hàng người đi đưa đám, người nào người nấy bận đồ tang, đi đứng rất có trật tự và như ngậm tăm hết cả, tuyệt nhiên không nói một tiếng, vẻ mặt rầu rĩ. Kết quả ngoài sức tưởng tượng!

Ngày lễ 11 tháng 11 năm 1943, đảng kháng chiến Pháp dám cho nghĩa binh ở bưng biền biểu diễn giữa ban ngày ở Oyonnax trong miền chiếm đóng: họ biết rằng bọn chó săn của Đức có thể nhận mặt các chiến sĩ đó mà trả thù, nhưng họ sẵn sàng hy sinh như vậy để gây một tiếng vang dữ dội ở trong nước và ngoài nước.

Nhưng tuyên truyền tài nhất vẫn là Đức Quốc Xã. Một cuộc biểu tình của họ y như một cuốn sách được minh họa, các chương tiết sắp đặt rất sáng sủa và hợp lý, tiếp nối nhau đưa tới đoạn kết. Chẳng hạn có bốn “chương”:

Chương 1. - Hiện tình buồn thảm: từ vẻ mặt đến y phục, khẩu hiệu của người biểu tình đều buồn thảm, diễn đúng những nét của hoàn cảnh hiện tại.

Chương 2. - Chiến đấu với thảm cảnh đó: “chương” này hùng dũng, có những màu đỏ rực rỡ, những bản ca giật gân, những tia mắt nảy lửa...

Chương 3. - Mỉa mai kẻ địch. Hết khóc lóc, hò hét bây giờ đến cười; quần chúng được xả hơi, vô cùng thỏa mãn.

Chương 4. - Tức chương kết, gồm nhiều khẩu hiệu, biểu ngữ nêu mục đích của đảng: quần chúng tin tưởng ở tương lai, hoan hỉ trước khi giải tán.

Đúng là một nghệ thuật. Tiếc rằng nghệ thuật đó nhiều khi người ta chỉ dùng để gây hấn, gây chiến mà nhân loại phải đổ máu quá nhiều vì nó. Nhan đề chương này là: “Phải đề phòng”. Tôi muốn thêm: “Có khi nên nhắm mắt và bịt tai”.

Chú thích

  1. Khẩu hiệu của Hitler nghĩa là chiếm đất của nước khác để chia cho Đức.

Tác phẩm, tác giả, nguồn

  • Tác phẩm: Luyện lí trí
  • Tác giả: Nguyễn Hiến Lê
  • Nhà xuất bản: Văn hoá thông tin
  • Năm xuất bản: 2003
  • Tạo eBook lần đầu: Trieuhoa
  • Tạo lại: Goldfish
  • Nguồn: thuvien-ebook.com

Có thể bạn muốn xem

"Like" us to know more!